στην αράδα

Απ' το σημειωματάριο...

2012-01-20T00:10:00.001+02:00

1. "Παρότι ήταν στο νούμερό της, στα πόδια της έδειχναν τεράστια, σαν να είχε φορέσει τα παπούτσια κάποιου άλλου".

2. "Κάθε που ο Θανάσης έβγαινε απ' την πόρτα η Μαρίνα αντιδρούσε λες δεν επρόκειτο να επιστρέψει ποτέ. Ακόμα κι όταν ήξερε - και πάντα ήξερε τα πάντα - ότι πήγαινε στην πλατεία για έναν καφέ".

31.12.2010

Ο αναρχικός Οσκαρ Ουάιλντ: ένα πορτρέτο του καλλιτέχνη από τον Κωνσταντίνο Πουλή

2012-01-11T17:17:00.012+02:00

Είναι τουλάχιστον αξιοπερίεργο πώς, ενώ οι μεταφράσεις των έργων του Ουάιλντ στα ελληνικά αφθονούν, δύσκολα θα βρει κανείς στιβαρό δοκίμιο για τον δημοφιλή δανδή γραμμένο στη γλώσσα μας. Αυτό που προσελκύει τους εκδότες δεν είναι η αξία του λογοτεχνικού έργου, αλλά απλά και μόνον η απουσία συγγραφικών δικαιωμάτων.

Γι’ αυτό και συχνά τα έργα σπουδαίων Ελληνων και ξένων συγγραφέων πορεύονται ξυλάρμενα, παρατημένα στην τύχη τους σαν μπουκάλια στη θάλασσα, χωρίς την υποστήριξη ενός ελάχιστου έστω δοκιμιακού corpus.

Μετά την έκδοση της περίφημης βιογραφίας του Ουάιλντ από τον
Ρίτσαρντ Ελλμαν (εκδ। Πατάκης) η ερευνητική εργασία του θεατρικού συγγραφέα και κριτικού Κωνσταντίνου Πουλή που
συνοδεύει την πρώτη
μετάφραση (από τον ίδιο) στα ελληνικά του πρώιμου θεατρικού του Ουάιλντ «Βέρα η μηδενίστρια» (εκδ। Κουκκίδα), αποτελεί μάλλον το πρώτο σοβαρό επιστημονικό κείμενο που προσεγγίζει το έργο του Αγγλου λογοτέχνη। Τα εισαγωγικά κείμενα του Πουλή συμπληρώνουν το ελλιπές πορτρέτο ενός δανδή εστέτ αποκαλύπτοντας μια θεμελιώδη πτυχή του ανδρός, τον πολιτικό και δη, τον αναρχικό Οσκαρ Ουάιλντ.

Το εξαιρετικά επίκαιρο αυτό θεατρικό έργο γραμμένο στα 1880, ανασκαλεύει το ακανθώδες ζήτημα της πολιτικής βίας προαναγγέλλοντας τον ύστερο Ουάιλντ του «De Profundis» και της «Μπαλάντας της φυλακής του Ρέντιγκ». Προαναγγέλει επίσης τα θεατρικά «Οι δίκαιοι» του Αλμπέρ Καμύ, «Τα λερωμένα χέρια» του Σαρτρ και το μυθιστόρημα «Οι κατακτητές», όπου ο Μαλρώ καταδεικνύει τη νομοτελειακά προδιαγεγραμμένη αποτυχία κάθε επανάστασης η οποία μεταμορφώνεται με τη σειρά της σε εξουσία.

Η μηδενίστρια Βέρα Ζάσουλιτς η οποία αθωώθηκε σε μια πολύκροτη δίκη επειδή πυροβόλησε τον βάναυσο αστυνομικό διοικητή της Μόσχας Φ.Τρέποφ αποτέλεσε δεδηλωμένη πηγή έμπνευσης και για την Ντόρα Ντουλέμποφ των «Δίκαιων» του Καμύ. Η απόπειρα της Ζάσουλιτς ήταν το έναυσμα του κύματος τρομοκρατικών επιθέσεων των Ρώσων μηδενιστών που οδήγησε στην δολοφονία του Τσάρου Αλέξανδρου Β'.

Ο Ουάιλντ επισημαίνει απανθρωπία ενός επαναστατικού σκοπού που αυτοαναιρείται καθώς τοποθετείται ψηλότερα κι από την αγάπη, δίνοντας μια έντονη ρομαντική τροπή στο έργο του την οποία συναντάμε υποτονικότερη και στους δύο Γάλλους.

Στη «Βέρα» θέτει το ζήτημα της εξάλειψης της ανθρώπινης υπόστασης από την επαναστατική ομάδα, της αυταρχικότητας των επαναστατών, (προαναγγέλλοντας τα φρικώδη σταλινικά στρατόπεδα της Σιβηρίας), και της αναγκαιότητας της αυταπάρνησης και της θυσίας που ξαναβρίσκουμε στους Σαρτρ και Καμύ.
Ο Καμύ έθεσε επιτακτικά το ζήτημα της επιβολής ορίων στην βία, κι ο Σαρτρ με τη σειρά του στάθηκε στοαμφιλεγόμενο ζήτημα του σκοπού που αγιάζει τα μέσα, επισημαίνοντας ότι η πολιτική δεν γίνεται με «καθαρά χέρια». Ο Ουάιλντ όμως υπήρξε ο πρώτος που αναγνώρισε το αίτημα ελευθερίας και δικαιοσύνης των μηδενιστών, θέτοντας παράλληλα το θέμα της αναγκαίας αυτοθυσίας ως μοναδικού αντισταθμίσματος στην ωμή βία.

Λογοτεχνικοί θησαυροί παυσίλυπο για τις γιορτές

2011-12-21T14:49:00.012+02:00

Οι γιορτές των Χριστουγέννων και των Φώτων, μαζί με την σημαδιακή ημερομηνία έναρξης του νέου χρόνου (της Πρωτομηνιάς που θυμίζει αρχή παραμυθιού: «δώσε κλότσο να γυρίσει, παραμύθι ν’αρχινίσει...) κουβαλούν ένα ευχάριστα βαρύ φορτίο ελπίδας. Η γέννηση του Θεανθρώπου ανανεώνει την αναστάσιμη προοπτική της υπέρβασης του θανάτου, που πατείται θανάτω. Ο νέος χρόνος αναπτερώνει τα μαδημένα από τον προηγούμενο, όνειρα και αναθερμαίνει τις φρούδες ελπίδες μας για ένα ευτυχέστερο μέλλον. Κι όλα τούτα σε πείσμα της οποιασδήποτε κρίσης.

Στο κλείσιμο λοιπόν μιας πολυτάραχης, τρομερής και τρομολάγνας χρονιάς, η ζωηρή εκδοτική κίνηση και ο αχός που σήκωσε η ταυτόχρονη κυκλοφορία μιας χούφτας διαμαντιών της παγκόσμιας λογοτεχνίας αποτελούν το δίχως άλλο βέλτιστο οιωνό. Οπως κι η κοσμοσυρροή που σημειώθηκε σε γιγαντιαίο εμπορικό κέντρο των βορείων προαστίων όπως το περασμένο Σαββατοκύριακο ο όμιλος Λαμπράκη διέθετε έναντι πενιχρού αντιτίμου (1€) αντίτυπα των εκδοτικών σειρών που μοίρασαν τα «Νέα» και το «Βήμα». Ανθρωποι κάθε λογής, κάθισαν για δύο και πλέον ώρες σε μια σοβιετικού τύπου φιδογυριστή ουρά για να προμηθευτούν μερικούς τόμους των έργων του Παπαδιαμάντη ή το «Πόλεμος και Ειρήνη» σε μετάφραση Αρη Αλεξάνδρου.

Στο Facebook, αλλά και εκτός διαδικτύου η κυκλοφορία του opus magnum 1.200 σελίδων του Ρομπέρτο Μπολάνο «2666» από την «Αγρα» πυροδότησε διάπυρες συζητήσεις για το περιεχόμενο και το «κρύφιο» νόημα του.
«Οι Ιστορίες της Κολιμά» του Βαρλάμ Σαλάμωφ, ένα από τα μεγάλα αριστουργήματα του 20ου που κυκλοφόρησε από την «Ινδικτο» μάγεψε τους αναγνώστες ως τυποτεχνικό επίτευγμα, προτού βυθιστούν στην υψηλή λογοτεχνική πρόζα του κατάδικου της Σιβηρίας και την μαεστρική μετάφραση της Ελένης Μπακοπούλου. Τυποτεχνικά αριστουργήματα και οι έκδοσεις σε λεπτό χαρτί 60 γραμμαρίων των «Αδελφων Καραμαζώφ» και η του «Ηλίθιου» του Ντοστογιέφσκι.

Εξαιρετική είναι και η μετάφραση του ποιήματος του Ρίλκε «Η Δευτέρα Παρουσία» από τον Κώστα Κουτσουρέλη που μόλις εξέδωσαν σε ένα βιβλιαράκι κόσμημα οι αγλαότεχνες εκδόσεις «Κίχλη». «Ο Μέλμοθ ο περιπλανόμενος» του Τσαρλς Ματσουρίν, ένα βιβλίο πρόδρομος του ευρωπαϊκού ρομαντισμού που λάτρεψαν συγγραφείς όπως ο πολύς Μπαλζακ, ο Πόε κι ο Μπωντλέρ κυκλοφόρησε στην εξαίσια σειρά Orbis Literae του Gutemberg.

Οι εκδόσεις «Αγρα» παρουσιάζουν ένα δείγμα του ιλιγγιώδους έργου του Ρωσοεβραίου συγγραφέα Βασίλι Γκρόσμαν, το περίκομψο βιβλιαράκι «Μαντονα Σιξτίνα & Αιώνια Ανάπαυση» στην απολαυστική μετάφραση της ποιήτριας Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ. Εξαιρετική μελέτη και εκδοτικό απολαυστικό επίτευγμα των εκδόσεων του Μουσείου Μπενάκη είναι και το λεύκωμα «Κριεζώτου 3» της Εβίτας Αράπογλου με θέμα την κατοικία του ζωγράφου Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα την οποία μετέτρεψε σε μουσείο ο Αγγελος Δεληβορριάς. Παρά και σε πείσμα της κρίσης οι εκδότες επιλέγουν να βγάλουν πολύ σπουδαία βιβλία και να επενδύσουν χρήματα για την δημιουργία ακόμα αρτιότερων, αψεγάδιαστων τυπογραφικών εκδόσεων.

Ο υποτιμημένος μόχθος των συγγραφέων

2011-12-06T16:11:00.008+02:00

Τα προβλήματα με τα οποία έρχεται κανείς αντιμέτωπος στην χώρα μας είναι συνήθως χρόνια και ανάγονται σε θεμελιώδεις ελλείψεις στον τρόπο διάρθρωσης του κράτους και σε εξώφθαλμες διαστρεβλώσεις της κοινής λογικής. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που στη συνέντευξη τύπου για τα τριάντα χρόνια λειτουργίας της Εταιρία Ελλήνων Συγγραφέων που δόθηκε την Τρίτη 28/11 στον Ιανό τέθηκαν επιτακτικά επί τάπητος προβλήματα που ανάγονται σχεδόν στην εποχή της σύστασής της Εταιρίας και οφείλονται στην τραγελαφική ανικανότητα (φορολογικού) κράτους να διακρίνει μεταξύ «ελεύθερων επαγγελματιών».

Δύο είναι χονδρικά τα ζητήματα που θέτουν οι συγγραφείς: το εν πολλοίς αμφιλεγόμενο ζήτημα της χορήγησης κρατικών συντάξεων και το φλέγον της καταβολής εισφοράς στο ΤΕΒΕ για την απόκτηση του αναγκαίου για την είσπραξη συγγραφικών δικαιωμάτων, δελτίου παροχής υπηρεσιών.

Η ενίοτε και οργισμένη, λόγω της οικονομικής κρίσης, ένσταση πολλών, έγκειται στο ότι σε περιόδους πρωτοφανούς οικονομικής δυσπραγίας, έκρηξης της ανεργίας και ιλιγγιώδους αύξησης των αστέγων, το οιονεί πτωχευμένο κράτος δεν μπορεί να έχει την πολυτέλεια της απόδοσης τιμητικών ή άλλων συντάξεων στους συγγραφείς. Ζητώντας όμως από τους συγγραφείς να αναζητήσουν άλλου τον βιοπορισμό τους είναι σαν να παραγνωρίζει κανείς ότι η συγγραφή είναι μια εξαιρετικά απαιτητική και πλήρης εργασία.

Μια χώρα που (στα δύσκολα) επαίρεται για τον πολιτισμό της δεν μπορεί να υποτιμάει τους συγγραφείς της, αντιμετωπίζοντας τον μόχθο τους ως μη εργασία. Τα πνευματικά έργα είναι αυτά από τα οποία μια χώρα αντλεί κάτι πολυτιμότερο από τα χρήματα: επίγνωση ταυτότητας και αίσθηση συλλογικότητας. Το βαθύτερο πρόβλημα που ανακύπτει και το οποίο ο Ελύτης θέλησε ως ιδρυτικό μέλος της Ενωσης να προλάβει τασσόμενος υπέρ της θέσπισης πολύ αυστηρών κριτηρίων εισόδου είναι η μεγάλη αιτία όλων των δεινών: το ζήτημα της έλλειψης αξιολόγησης και της αξιοκρατίας.

Ταυτόχρονα όμως η αδυναμία μιας κοινωνίας να διακρίνει ποιος είναι όντως συγγραφέας και εν
γένει υπηρέτης της τέχνης, εκφράζοντας σύσσωμο το σύνολο και την εποχή του είναι κατ’ εξοχήν σημάδι παρακμής.

Είναι όμως επίσης παρανοϊκό να αντιμετωπίζονται όλοι οι συγγραφείς ως εισοδηματίες και να αναγκάζονται να καταβάλλουν 800 διμηνιαίως για την εξασφάλιση του δελτίου που θα τους επιτρέψει να πληρωθούν ελάχιστες φορές ή και άπαξ του έτους.

Ενα ανατολικό γουέστερν που αποδομεί το Ουέστ

2011-11-29T17:43:00.004+02:00

Το «Κάποτε στην Ανατολία» του Τούρκου Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν παρουσιάζεται ήδη από τον τίτλο ως ένα ανατολίτικο γουέστερν. Το έργο βασίζεται στην νεωτερική εκδοχή της απονομής δικαιοσύνης, στην αστυνομική ιστορία τηνοποία ο Τούρκος σκηνοθέτης υπονομεύει συνειδητά υπερασπιζόμενος μια διαφορετική αντίληψη περί δικαίου και κατ’ επέκταση περί σχέσεων κοινωνίας.

Στις αστυνομικές σειρές τύπου CSI, αιχμή του δόρατος της αμερικανικής παγκοσμιοποιημένης τηλεοπτικής βιομηχανίας η αστυνομία με τη βοήθεια μιας υπερσύγχρονης αλάθητης τεχνολογίας ξεχωρίζει τελεσίδικα τον ένοχο από τον αθώο, δίνοντας οριστική λύση στο προαιώνιο ζήτημα του καλού και του κακού. Μέσω της ανακάλυψης δειγμάτων DNA και άλλων ατράνταχτων αποδεικτικών στοιχείων καμία πράξη δεν μπορεί να μείνει κρυφή, κανένα κίνητρο αναπόδεικτο.

Η απολυτοποίηση, μέσω της τελειοποίησης της τεχνολογίας, κάθε αστυνομικής έρευνας καθιστά οιονεί απρόσωπο τον ερευνητή, ο οποίος ταυτίζεται με την απαρέγκλιτη επιστημονική λογική. Η απόλυτη αλήθεια των ευρημάτων καθιστά απρόσωπο και τον ύποπτο και κατ΄επέκταση τον ένοχο, μεταμορφώνοντάς τον σε φορέα ενός δεδομένου DNA.

Υπ΄αυτή την έννοια η πιο σύγχρονη τηλεοπτική εκδοχή της αστυνομικής ιστορίας (το αστικό γουέστερν) συνίσταται στην απολυτοποίηση του θεμελιώδους χαρακτηριστικού του είδους: της αστυνομικής πλοκής που με τη σειρά της εδράζεται στον άτεγκτο ορθολογισμό της επιστημονικής απόδειξης.

Ο Τζεϊλάν τινάζει στον αέρα την αποδεικτική ή καθαρή λογική, αδιαφορώντας πλήρως για τα αποδεικτικά στοιχεία της αστυνομικής έρευνας και τα οριστικά συμπεράσματα που προκύπτουν από αυτή.

Με μια ιδιοφυή κίνηση - τη διαρκή δηλαδή αναστολή κάθε αποδεικτικού συμπεράσματος - παρέχει άλλοθι (=είμαι αλλού) στον κινηματογράφο, επαναπραρδιορίζοντας την ουσία του.
Μας υπενθυμίζει με άλλα λόγια ότι η Τέχνη
του κινηματογράφου με Τ κεφαλαίο βρίσκεται αλλού κι όχι κρυμμένη στους μεάνδους μιας ευφάνταστης πλοκής που πασχίζει να ξαφνιάσει τον μπαϊλντισμένο και εσχάτως τρομοκρατημένο Δυτικό θεατή.

Δίνοντας έμφαση στην εικαστικότητα του κάδρου μεταφέρει το κέντρο βάρους της ταινίας από την πλοκή στην εικόνα και απ’ την αντικειμενική αλήθεια των επιστημονικών αστυνομικών τεκμηρίων, στην σχετική (αλλά πόσο πιο μεστή) αλήθεια των προσώπων. Ορθώνει ένα μεγάλο ευρωπαϊκό ανάστημα στον παγκοσμιοποιημένοαμερικανικό πολιτισμό.

Η βαρβαρότητα της λογικής και του πολέμου

2011-11-21T17:03:00.002+02:00

Οι δύο νουβέλες «Εκείνος» και το «Κόκκινο γέλιο» που περιλαμβάνονται στη δεύτερη συλλογή του Λεονίντ Αντρέγιεφ που κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις Αγρα κατατάσσονται στην αμφιλεγόμενη κατηγορίατης φανταστικής λογοτεχνίας.

Αμφιλεγόμενη διότι χωρίς ξεκάθαρα όρια (στο είδος στοιβάζονται αδιακρίτως από τα μαζικά βιβλία περιπτέρου μέχρι τη λογοτεχνία του Φίλιπ Ντικ) αν θεωρήσουμε δεδομένο ότι η φαντασία είναι η κινητήριος δύναμη κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Ωστόσο ο Αντρέγιεφ, επάξιος επίγονος του Ε.Τ.Α. Χόφμαν και του Ε. Α. Πόου δεν περιορίζεται στο παιχνίδι της μεθοδικά καλλιεργούμενης αμφιβολίας, της κλιμακούμενης έντασης και της κλειστοφοβίας, ούτε στη δημιουργία ενός κλίματος ζόφου που άσκησε τεράστια πριν απ’ αυτόν γοητεία στους φανατικούς αναγνώστες του γοτθικού μυθιστορήματος.

Ο Ρώσος συγγραφέας, όπως κάθε αντάξιο τέκνο της υψηλής λογοτεχνίας δεν αρκείται στην χειραγώγηση του ευαίσθητου συναισθηματικού κόσμου των αναγνωστών. Χρησιμοποιεί την μοναδική του ικανότητα στη δημιουργία εκρηκτικής ατμόσφαιρας, την συναρπαστική του ευχέρεια στις εξπρεσιονιστικές περιγραφές και στις πολύχρωμες τοιχογραφίες για να θίξει μείζονα πολιτικά και βαθιά υπαρξιακά ζητήματα.

Και στις τέσσερις νουβέλες (μαζί με τη «Σκέψη» και τον «Κυβερνήτη») ο Αντρέγιεφ αποδεικνύεται ένας δεξιοτέχνης της πρωτοπρόσωπης αφήγησης αποδίδοντας με απαράμιλλη μαστοριά την δραματική κορύφωση μιας αγωνιώδους λογικής σκέψης.

Στον πάντοτε επίκαιρο «Κυβερνήτη» αφηγείται το χρονικό μιας προαναγγελθείσας πολιτικής δολοφονίας, ενώ οι υπόλοιπες τρεις νουβέλες με κορυφαία το όντως αριστουργηματικό «Κόκκινογέλιο», βρίσκονται κάτω από τον αστερισμό της τρέλας.

Στον παραληρηματικό μονόλογο ενός σαλεμένου νου της νουβέλας «Εκείνος» η συγγένεια με το γοτθικό μυθιστόρημα ή τις μαζικής κατανάλωσης ιστορίες τρόμου είναι έκδηλη:

Ο μονήρης κι αποσυνάγωγος ήρωας που βρίσκεται «εγκλωβισμένος» σε ένα τεράστιο άγνωστο οίκημα – που παραπέμπει στο «Σπίτι με τα επτά αετώματα» του Χώθορν–, το αχανές και παγωμένο, οιονεί απόκοσμο τοπίο που περιβάλλει το απειλητικό οίκημα, η περίεργη, βεβιασμένη συμπεριφορά των ενοίκων, η σταδιακή αντιστροφή του αρχικού κλίματος ευφορίας και κυρίως η άφαντη άρρωστη οικοδέσποινα και οι νυχτερινές επισκέψεις του «φαντάσματος» αποτελούν σταθερά χαρακτηριστικά του είδους.

Διαβάζοντας τη εν λόγω νουβέλα αμέσως πριν από το «Κόκκινο γέλιο» γεννιέται στον αναγνώστη η εντύπωση ότι ο Αντρέγιεφ επιδίδεταισε μια λογοτεχνική άσκηση υψηλού επιπέδου προετοιμαζόμενος για το μεγάλο εγχείρημα που ακολουθεί.

Στο «Κόκκινο γέλιο» η λογοτεχνική δεινότητα του Αντρέγιεφ αγγίζει το απόγειό της, το παραλήρημα της τρέλας τον παροξυσμό. Ο Ρώσος συγγραφέας επιστρατεύει, θα έλεγε κανείς, όλες του τις μεθοδικά προγυμνασμένες λογοτεχνικές δυνάμεις για να κατασκευάσει ένα μεγάλο προφητικό και πειραματικό κείμενο που δοκιμάζει τα όρια της λογοτεχνικής γραφής. Η νουβέλα που προκύπτει προαναγγέλλει τα μεγάλα έργα που γεννήθηκαν από τη φρικώδη εμπειρία των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και των ρωσικών γκουλάγκ, αλλά και την μνημειώδη νουβέλα του Κόνραντ «Η καρδιάτου σκότους».

Ο αποσπασματικός υπαινικτικός του λόγος προαναγγέλλει τα έργα του Σελίν και του Τζόυς. Το «Κόκκινο γέλιο» είναι μια από τις διορατικότερες πριν από τους δυο Παγκόσμιους πολέμους που στιγμάτισαν τον δυτικό πολιτισμό και μια από τις σφοδρότερες καταγγελίες της βαρβαρότητας του πολέμου και της κτηνωδίας του ανθρώπου.

Οι τίτλοι, οι θώκοι, όπως και τα χειροκροτήματα κερδίζονται

2011-11-02T14:52:00.000+02:00

Η γνώση έχει ως πρακτικό σκοπό την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της αντιληπτικής ικανότητας, το ακόνισμα δυο θεμελιωδών εργαλείων για την όσο το δυνατόν σφαιρικότερη και βαθύτερη επίγνωση της πραγματικότητας. Η έλλειψη τους καθιστά τον άνθρωπο πνευματικά ανάπηρο, εύκολο θύμα και άθυρμα στα χέρια τρίτων.

Αν τα βιβλία – σχηματικά μιλώντας – μας ανοίγουν τα μάτια, τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων μοιάζουν ενίοτε να θέλουν να τα ξεγελάσουν και να θολώσουν το βλέμμα μας. Παρακολουθώντας από τηλεοράσεως τα τεκταινόμενα στις παρελάσεις στης 28ης σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, είχα την αίσθηση ότι δημοσιογράφοι και πολιτικοί πάσχιζαν να μας κάνουν να μην πιστεύουμε στα μάτια μας.

Αν η παρέλαση γίνεται για την απόδοση φόρου τιμής στους πολεμιστές του ’40, τότε η παρέλαση της συμπρωτεύουσας δεν ματαιώθηκε, καθώς οι πολιοί αγωνιστές της Πίνδου και οι μακεδονομάχοι εισέπραξαν, παρελαύνοντας, το θερμό χειροκρότημα του συγκεντρωμένου κόσμου, ο οποίος στο πρόσωπό τους τίμησε και τους πεσόντες. Είναι ύψιστη παρανόηση να θεωρούμε ότι οφείλουμε να χειροκροτήσουμε ως απρόσωπους, τους πολιτικούς τίτλους και τους θεσμούς κι ότι σε αντίθετη περίπτωση (προσ)βάλλεται η δημοκρατία.

Αποτελεί δε χυδαία διαστροφή να κρύβονται πίσω από την δημοκρατική τους αίγλη οι συγκεκριμένοι εκπρόσωποι του πλέον διαβρωμένου από την αρπακτική ιδιοτέλεια και τον εξωφρενικό κομματικό αμοραλισμό, πολιτικού συστήματος. Αλίμονο αν οφείλαμε να τιμούμε οφίτσια και οφίκια άσχετα με το πρόσωπο που τα ενσαρκώνει. Γιατί τότε θα οφείλαμε τιμή και στον κάθε Παπαδόπουλο ή Πατακό. Οι τίτλοι κερδίζονται (και χάνονται) καθημερινά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Σαρτζετάκης που κέρδισε τον σεβασμό του κόσμου ως δικαστής της χούντας και τον έχασε ως πρόεδρος.

Ουδείς επικροτεί τις ακρότητες οιουδήποτε άκρου. Τα άκρα όμως τα γεννάει και τα ανδρώνει η διαλυμένη παιδεία και η συνακόλουθη βαρβαρότητα. Δεν μπορεί όμως να χρησιμοποιείται το άκρο για να χειραγωγηθεί ή να φιμωθεί η λαϊκή οργή. Ο λαός μπορεί να στραφεί ακόμα και εναντίον του προέδρου που ανέχεται την κατάφωρη παραβίαση του Συντάγματος και την συντριβή των αδυνάτων. Οταν το πλήθος αντικαθιστά τους πολιτικούς στις εξέδρες προασπίζει και δεν προδίδει τη δημοκρατία, διεκδικώντας αληθινή εκπροσώπηση.

Σχόλιο ενός flaneur - σχεδόν προ εβδομάδος

2011-10-21T13:47:00.000+03:00

Κάθε που παραλύουν οι όλες οι συγκοινωνίες δεν είμαστε λίγοι εκείνοι που το ρίχνουμε στον ποδαρόδρομο.

Οι ψυχολογικές αποστάσεις μειώνονται κι ανακαλούνται μνήμες από περιγραφές παλαιότερων που είχαν για ψωμοτύρι τους το καθημερινό ποδαράτο ανεβοκατέβασμα από την Κυψέλη μέχρι τη Νέα Σμύρνη ή ακόμα και το Φάληρο. Το αυτοκίνητο μείωσε μεν τις χιλιομετρικές, αλλά αύξησε τις ψυχολογικές αποστάσεις σε σημείο που το περπάτημα μέχρι το περίπτερο είχε φτάσει να φαίνεται βουνό.

Τριγυρίζοντας κανείς με τα πόδια μέσα στην πόλη παρατηρεί περισσότερα απ’ ότι εποχούμενος, καθότι κάθε άλλη πλην της ορθίας στάσης μάλλον ευνοεί το βύθισμα στις σκέψεις. Το θέαμα ωστόσο που παρουσιάζει τόσο η πόλη, αλλά ακόμα περισσότερο οι εξοργισμένοι πολίτες σε βάζει οπωσδήποτε σε σκέψεις. Διασχίζοντας σε μια από τις πρόσφατες μέρες συγκοινωνιακής παράλυσης το κέντρο της Αθήνας υπήρξα αυτόπτης μάρτυρας – σε διάστημα λιγότερο της μιας ώρας – τριών έντονων διαπληκτισμών που μετά το άγριο ξεφόρτωμα της μαζεμένης οργής εξελίχθηκαν σε άγρια κλωτσοπατινάδα.

Αυτό το κατάντημα, η αδυναμία του Νεοέλληνα να ελέγξει το ζωώδες θυμικό του με αποτέλεσμα να ξεσπάει με κάθε αδικαιολόγητη αφορμή τον δικαιολογημένο θυμό του, σχετίζεται άμεσα με τον σταδιακό εξευτελισμό ορισμένων λέξεων, δηλωτικών ενός ήθους.

Πολύ πριν αδειάσουν οι τσέπες μας είχαν αδειάσει οι λέξεις μας.

Ολες οι βαρύγδουπες λέξεις στις οποίες στηρίζαμε την παραπαίουσα αίσθηση συλλογικότητας. Δύσκολα εργαζόμενος στον αχανή ή ασαφή χώρο του «Πολιτισμού» μπορεί να μην είχε αντιληφθεί εδώ και χρόνια την κενότητα αυτής της λέξης, που συνεχίζαμε να καρφιτσώνουμε σε κάθε λογής πέτο ως παράσημο. (Το πιο παρωχημένο – όχι τυχαία – σήμερα σύμβολο). Οι εκφράσεις «πολιτικός», «νομικός», «τηλεοπτικός», «αθλητικός», και πάει λέγοντας «πολιτισμός» κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα έχοντας απεκδυθεί κάθε περιεχόμενο.

Η ιστορία βέβαια διδάσκει ότι κανείς δεν παίζει με το περιεχόμενο των λέξεων, δηλαδή με την νοηματοδότηση της ζωής, ατιμωρητί.

Οταν ευτελίζεται συστηματικά η έννοια του πολίτη, της πόλης και του πολιτισμού, όταν δηλαδή ακυρώνεται, όπως επεσήμανε στο εξαιρετικό του άρθρο «Μάχες» ο Ευγένιος Αρανίτσης, κάθε εθνική αφήγηση ή όραμα που μπορεί να συγκροτήσει κοινωνικούς δεσμούς, μετατρεπόμαστε σαν από το ραβδάκι της Κίρκης σε ζώα έτοιμα να αλληλοσπαραχθούν. Και η πόλη στην οποία ζούμε σε αβίωτη ζούγκλα.

«Ενας χωρισμός» του Ασγκάρ Φαχραντί

2011-10-10T15:15:00.000+03:00

Ο καλλιτέχνης δεν διαθέτει οπωσδήποτε ιδιαίτερες ευαισθησίες, ούτε υποχρεωτικά έκτακτη οξυδέρκεια στην αντίληψη των γεγονότων. Ακριβώς επειδή διαχειρίζεται κοινά ανθρώπινα γνωρίσματα γίνεται αντιληπτός από το κοινό του.

Αυτό που όμως τον διαφοροποιεί από τους συνανθρώπους του είναι η βαθιά γνώση της τέχνης του. Του βέλτιστου δηλαδή τρόπου διαπλοκής μιας φόρμας κι ενός περιεχομένου, ώστε το αποτέλεσμα να έχει τη δύναμη να πλουτίζει τον άνθρωπο γοητεύοντάς τον.

Τέτοια νομίζω περίπτωση είναι και ο Ιρανός σκηνοθέτης της ταινίας «Ενας χωρισμός», Ασγκάρ Φαχραντί.

Παίρνοντας ως έναυσμα τη δραματική εξέλιξη του προσωρινού χωρισμού ενός ζευγαριού Ιρανών σε μόνιμο, ο Φαχραντί υφαίνει μια αριστοτεχνική ταινία χαρακτήρων οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με οριακές καταστάσεις. Χαρακτηριστικό του μεγάλου καλλιτέχνη είναι ότι πατάει στο στέρεο έδαφος παραμόνιμων καταστάσεων που απορρέουν από την αΐδια ανθρώπινη φύση: την αρρώστια, την ανέχεια και την (θρησκευτική) προκατάληψη. Η ρίζα του έργου μπορεί να ανιχνευθεί στον Ρακίνα και τον Κορνέιγ, περνώντας από τον Σαίξπηρ και φτάνοντας μέχρι τους αρχαίους τραγωδούς.

Αυτό που διαφοροποιεί τον «Χωρισμό» από τα παραπάνω κλασικά έργα είναι η κοινωνική τάξη των δοκιμαζόμενων χαρακτήρων. Το υπό χωρισμό ζευγάρι και το δοκιμαζόμενο από την φτώχεια αντίπαλο ζεύγος της γυναίκας που αναλαμβάνει την περιποίηση της οικίας και του χτυπημένου από άνοια πατέρα του υπό διάζευξη άνδρα, έρχεται αντιμέτωπο με αντίστοιχα διλήμματα με εκείνα που θέτει η μοίρα στη Βερενίκη, στον Αμλετ ή στην Ιφιγένεια. Ο ήρωας δεν επέλεξε την βαριά αρρώστια του πατέρα του, αλλά του έλαχε όπως στον Αμλετ ο φόνος του δικού του, δυο γεγονότα που αποτελούν τη θρυαλλίδα των αντίστοιχων έργων.

Μέσα από τον τρόπο αντιμετώπισης των απόλυτων διλημμάτων που επιβάλλουν οι ανεξέλεγκτες καταστάσεις διαφαίνεται ο τρόπος με τον οποίο ο καθένας ιεραρχεί τις προτεραιότητες του.

Τραγικός είναι εν τέλη ο αδήριτος τρόπος με τον οποίο η ίδια η ζωή επιβάλλει την ιεράρχηση των αναγκών: του χρήματος, του χρέους της αγάπης, της ιδεολογικής προκατάληψης ή των απαιτήσεων του εγώ.

Η στάση μας αποκαλύπτει την ανθρωπιά μας.

Αξιαγάπητες γάτες

2011-09-27T13:45:00.000+03:00

Αξιαγάπητες γάτες ολολύζουν γοερά σαν νεογνά κάτω από τα παράθυρά μας.

Ολομόναχες γάτες οιμώζουν, ολοφύρονται, αλυχτούν σε άδειες εισόδους, έρημες παρόδους, πάρκα και πεζοδρόμια.

Σέρνονται κάτω από τα παρκαρισμένα, τους ξέχειλους κάδους και τα ακάθαρτα παρτέρια των δέντρων.

Εκλιπαρούν με γοερό ανθρώπινο κλάμα, όχι γι’ αγάπη, αλλά για γρήγορο σεξ.

Αναρίθμητα ανθρώπινα στίφη γυμνάζουν, καλλωπίζουν, γδύνουν το κορμί τους αναζητώντας όχι αγάπη, αλλά γρήγορο κι αψίκορο σεξ.

Η δική μου γύμνια δεν βελτιώνεται στα γυμναστήρια. Τα βάρη που σηκώνει δεν ρίχνουν τα κιλά. Η ντυμένη μου γύμνια δεν αστράφτει στο γυαλί. Το γυμνό ντυμένο μου σώμα δεν έχει καμία φωτογένεια.

Βελάζουν σαν βρέφη οι γάτες αποζητώντας έντονη ηδονή.

Ποιο ζώο είναι κείνο που ξεχνά πώς αγαπούν ;

Η προσοδοφόρα πρόκληση του θεατή και η ευεργετική πρόκληση του εαυτού

2011-09-26T19:22:00.000+03:00

«Η περίοδος της κρίσης επιβάλλει δύο συνεντεύξεις τύπου την ίδια στιγμή», τόνισε στους δημοσιογράφους ο διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Αγγελος Δεληβοριάς, αναφερόμενος στην εικαστική έκθεση του Βρετανού Ντάμιεν Χιρστ και στην έκθεση ζωγραφικής του Αγήνορα Αστεριάδη ενόψει των εγκαινίων τους στο παράρτημα της οδού Πειραιώς. «Πρόκειται για δύο εικαστικά γεγονότα που αλληλοσυγκρούονται ή αλληλοσυμπληρώνονται», συμπλήρωσε, για να διασκεδάσει τις εντυπώσεις.

Από την αναγκαστική, όμως, γειτνίαση προέκυψαν πολύτιμες διαπιστώσεις: Αφενός, ότι η διαδοχική θέαση των δύο εκθέσεων δύναται να προβληματίσει γόνιμα τον θεατή, αναγκάζοντάς τον να αναζητήσει τις βαθύτερες πνευματικές αιτίες της σύγχρονης κρίσης. Και αφετέρου, ότι το μεγάλο εικαστικό γεγονός μέσα από το οποίο αποκαλύπτεται το εύρος και το βάθος ενός σπουδαίου καλλιτέχνη είναι η έκθεση Αστεριάδη και επ’ ουδενί η ρηχή, εγκεφαλική, ήδη σχεδόν παρωχημένη, έκθεση του Χιρστ. Του «τρομερού παιδιού» της ομάδας των Young British Artists που κυριάρχησε στο εικαστικό στερέωμα της δεκαετίας του ’90, παρουσιάζοντας κομμένα κεφάλια αγελάδας σε αποσύνθεση.

Ο θεατής έχει την ευκαιρία να αντιπαραβάλει τα έργα ενός ζωγράφου που εργάστηκε σε μια μη αποϊεροποιημένη εποχή κατά την οποία η τέχνη λειτουργούσε ακόμα με τους δικούς της αρχέγονους όρους ως μια διαρκής αναζήτηση νοήματος, με τα έργα ενός «καλλιτέχνη» που πασχίζει μέσω του εντυπωσιασμού να κατοχυρώσει μια προσοδοφόρα θέση στην αγορά έργων τέχνης. Σε μια αγορά που λειτουργεί με τους όρους και τους σκοπούς της αγοράς του χρηματιστηρίου ή της διαφήμισης.

Η έκθεση Αστεριάδη παρουσιάζει το έργο ενός ζωγράφου που πάλεψε να κατακτήσει μια προσωπική γραφή, δοκιμάζοντας με υψηλού επιπέδου αποτελέσματα τον εαυτό του σε διαφορετικές τεχνικές και είδη, όπως στη ζωγραφική, στη χαρακτική, στην αγιογραφία, στη διακοσμητική. Σταθερή του μέριμνα αποτελούσε το πάντρεμα των αναζητήσεων του μοντερνισμού των αρχών του 20ού αι., ιδιαίτερα των ζωγράφων του Παρισιού με τη βυζαντινή και λαϊκή μας παράδοση.

Ο Χιρστ δημιούργησε μια σειρά «έργων» τα οποία βασίζονται στη φαιδρή παραδοχή, ότι στόχος της θρησκείας και της επιστήμης είναι η αθανασία του ανθρώπου, παρουσιάζοντας το Ευαγγέλιο του Χριστιανισμού ως χάπι για την αθανασία.

Περί θερινών αναγνωσμάτων και άλλων τινών

2011-09-09T12:57:00.002+03:00

Κάθε φθινόπωρο, μόλις ξαναρχίζει το μποτιλιάρισμα στους δρόμους των μεγαλουπόλεων και αδειάζουν τα νησιά, δημοσιεύονται τα κείμενα για τις θερινές αναγνωστικές προτιμήσεις των Ελλήνων. Οι καλοκαιρινές διακοπές ως συνώνυμο του ελεύθερου χρόνου και της ξεκούρασης, είναι η κατεξοχήν περίοδος του έτους που ταυτίζεται με το διάβασμα. Δεν μοιάζει άλλωστε τυχαίο ότι είναι η εποχή που οι βιβλιοφάγοι του ενός βιβλίου κατ’ έτος (υποκατηγορία του 8% των Ελλήνων αναγνωστών) ξεκοκαλίζουν το μοναδικό ανάγνωσμα που τους αναλογεί.

Τα τελευταία χρόνια επιστρέφοντας από τις διακοπές μας κλαιγόμασταν για την πτώση της αναγνωσιμότητας και το γεγονός ότι η πλειοψηφία των happy few που κουβαλούσαν ένα βιβλίο μαζί με την πετσέτα και τις ρακέτες στην παραλία, διάβαζε συγκεκριμένου τύπου εξαιρετικά ευπώλητα ρομάντζα με χαρακτηριστικής αισθητικής εξώφυλλα, τα οποία εκδίδουν συγκεκριμένοι εκδοτικοί οίκοι. Ακολουθώντας την ευρέως πεπατημένη θα μπορούσε εύκολα κανείς να δημοσιεύσει αυτούσιο ένα από τα σχετικά φθινοπωρινά κείμενα των περασμένων ετών. Ωστόσο η αναγνωστική συμπεριφορά των Ελλήνων στις παραλίες είναι μάλλον δηλωτική της σταδιακής αλλαγής της αντίληψης των διακοπών.

Εχω την αίσθηση ότι παίρνουμε πλέον τον όρο «ελεύθερος χρόνος» κατά γράμμα, αντιδιαστέλλοντάς τον στον χρόνο της αναπόδραστης δουλείας με την οποία ταυτίζεται στην απ απαυδισμένη συνείδησή μας η δουλειά, και ζούμε ως Ελληνες τις διακοπές μας σαν ένα δοκιμαστικό (με την τηλεοπτική, διαφημιστική έννοια) ενός ονειρώδους βίου όπου δεν θα εργαζόμαστε και θα ζούμε ως κροίσοι. Ιδιαίτερα τώρα με την κρίση που ο εργαζόμενος αισθάνεται ότι εργάζεται για να πληρώνει φόρους. Ισως γι’ αυτό και ο Ελληνας ξεσαλώνει στις διακοπές του και φέρεται λες και τα πάντα (του) επιτρέπονται. Λες και είναι μόνος ή ο μόνος στον οποίο όλοι οι υπόλοιποι χρωστάνε. Και αν δεν διαβάζει πια ούτε τα καλοκαίρια είναι γιατί η εμπειρία του σχολείου και του πανεπιστημίου - εμπειρία που δεν φαίνεται πως πρόκειται να αλλάξει, όχι στο εγγύς, αλλά ούτε στο απώτερο μέλλον - του έχει διδάξει ότι το διάβασμα είναι κούραση.

Ο πολυκύμαντος βίος ενός ανθρωπιστή: Ρότζερ Κέιμσμετ δια χειρός Μάριο Βάργκας Λιόσα

2011-08-01T17:46:00.002+03:00

Πρωτοδιάβασα για τον Ρότζερ Κέιζμεντ (1864-1916), τον πρώτο σφοδρό πολέμιο των φρικαλεοτήτων της αποικειοκρατίας, στο βιβλίο του Ζέμπαλντ «Οι δακτύλιοι του Κρόνου» (εκδ. Αγρα). Η συνοπτική αφήγηση του απίθανα πολυκύμαντου βίου θύμιζε μυθιστορηματικό ήρωα που κινείται στα όρια του μύθου. Ο Κέισμεντ τα έβαλε με το πανίσχυρο κράτος του Βελγίου, την κυβέρνηση του Περού, τις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρίες της εποχής του πριν στραφεί κατά της βρετανικής αυτοκρατορίας παλεύοντας για την απελευθέρωση της Ιρλανδίας ώστε τελικά να καταδικαστεί σε θάνατο για εσχάτη προδοσία.

«Ενας από τους μεγάλους αντιαποικιοκράτες μαχητές και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ιθαγενών πολιτισμών της εποχής του, και ένα αγωνιστής που θυσιάστηκε για την ελευθερία της Ιραλνδίας», αναφέρει ο Λιόσα στον επίλογο του μυθιστορήματος «Το όνειρο του Κέλτη» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Στο πρώτο του πόνημα μετά την απονομή του Νόμπελ, ο περουβιανός συγγραφέας επιστρέφει στο αγαπημένο του πολιτικό μυθιστόρημα εκμεταλλευόμενος στο έπακρο τις αντιφάσεις και τα σκοτεινά σημεία μιας εξόχως αμφιλεγόμενης προσωπικότητας.

Η αποκάλυψη τον καιρό που κρατούνταν στις αγγλικές φυλακές του Πέτονβιλ περιμένοντας την απάντηση στην αίτηση χάριτος, των προσωπικών ημερολογίων του, τα περιώνυμα «Black Diaries» όπου κατέγραφε τις ευκαιριακές ομοφυλοφιλικές του σχέσεις και κατά τον Λιόσα, τις φαντασιώσεις του, δημιούργησε έναν σάλο, σχετικά με την αυθεντικότητά τους ο οποίος δεν έχει ακόμα κοπάσει. «Πολλές περιοχές της ζωής του βρίσκονται στο σκοτάδι, πολλές πτυχές δεν είναι ξεκάθαρες και πιθανότατα δεν πρόκειται να ξεκαθαριστούν ποτέ γιατί ήταν ένα πολύ μυστικοπαθές πρόσωπο ιδιαίτερα στην προσωπική του ζωή», ανέφερε σε συνέντευξή του στον «Guardian» ο Λιόσα. «Ενας εξαιρετικά αντιφατικός χαρακτήρας. Ο,τι πρέπει για μυθιστόρημα», τόνισε.

Η προμετωπίδα του Χοσέ Ενρίκε Ρόδο, «Ο καθένας από εμάς είναι, αλλεπάλληλα, όχι ένας αλλά πολλοί», η οποία παραπέμπει στα πολλά διαφορετικά «εγώ» που κατά τον Προυστ συνθέτουν κάθε ανθρώπινη προσωπικότητα, αντικατοπτρίζει την οπτική του Λιόσα για τον ιδανικό μυθιστορηματικό ήρωα τον οποίο ανακάλυψε στο πρόσωπο του Κέισμεντ. Στο «Ονειρο του Κέλτη» ο αναγνώστης δεν θα συναντήσει τις περίτεχνες αφηγηματικές τεχνικές που εντυπωσίασαν σε μυθιστορήματα όπως «Το πράσινο σπίτι» ή «Η πόλη και τα σκυλιά».

Εδώ ο περουβιανός συγγραφέας επιλέγει μια απλή δομή, εναλλάσσοντας ένα βιογραφικό κεφάλαιο ιστορικής αναδρομής στο παρελθόν του Κέισμεντ από τη γέννηση μέχρι την φυλάκισή του, με ένα κεφάλαιο από το μυθιστορηματικό παρόν του βιβλίου το οποίο εντοπίζεται στις τελευταίες μέρες της ζωής του στις φυλακές του Πέτονβιλ. Η συνηθισμένη τριτοπρόσωπη αφήγηση θυμίζει στις πρώτες σελίδες δημοσιογραφικό λόγο. Οσο όμως αυτή προχωράει, ο Λιόσα δεν προσθέτει μονάχα βιογραφικά στοιχεία αλλά εσωτερικεύει το μυθιστόρημα εστιάζοντας στις εσωτερικές συγκρούσεις του ήρωα, τις οποίες τα πρόσθετα δεδομένα καθιστούν ευκρινέστερες.

Με αυτό τον τρόπο χτίζει έναν σαγηνευτικό και πλούσιο μυθιστορηματικό χαρακτήρα. Ενώ στην αρχή του βιβλίου ο αναγνώστης συνεπαίρνεται από τον απίθανα πολυκύμαντο βίο του Κέισμεντ, σταδιακά το ενδιαφέρον του μετατοπίζεται από τον βίο στο ανθρώπινο πρόσωπο του ήρωα.

Στα τρία χρόνια της συγγραφής του μυθιστορήματος, ο Λιόσα ταξίδεψε στο Κονγκό στον Αμαζόνιο, στις ΗΠΑ, στην Ισπανία και στο Περού, ξεψάχνισε βιβλιοθήκες αναζητώντας τα ίχνη του Κέισμεντ, συνθέτοντας όχι μόνο ένα εξαιρετικά αληθοφανές και ερεθιστικό της αναγνωστικής περιέργειας λογοτεχνικό έργο, αλλά και ένα πολύπλευρό μυθιστόρημα όπου θίγονται ουσιώδη και πολυεπίπεδα πολιτικά, φιλοσοφικά και υπαρξιακά ζητήματα με έντονες προεκτάσεις στο σήμερα.

Αρχίζοντας ανάποδα, το ολόψυχό του δόσιμο στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας, απότοκος της συνειδητοποίησης ότι η σχέση της πατρίδας του με την Βρετανία ήταν απλώς μια «πιο εκλεπτυσμένη αποικιοκρατική σχέση» προσφέρει το έναυσμα στον αναγνώστη να συλλογιστεί την θεμελιώδη διαφορά εθνικισμού και πατριωτισμού και την μεταφυσική ουσία της έννοιας της θυσίας και της ελευθερίας.

Το τραγικό μαρτύριο του Κέισμεντ ο οποίος διχάζεται ανάμεσα στην βιολογική του ανάγκη για σεξουαλική απόλαυση και στην ανεκπλήρωτη υπαρξιακή του ανάγκη για μια μόνιμη σχέση αγάπης, μας εξωθεί να εξετάσουμε το αδιέξοδο των σημερινών ερωτικών σχέσεων. Τέλος, η καταγγελία των ανείπωτων φρικαλεοτήτων που δύναται να προκαλέσει η ανθρώπινη απληστία και δίψα για χρήμα εξελίσσεται σε μια φιλοσοφική διερώτηση για την φύση του κακού η οποία συνέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα.

Η ανατομία των απάνθρωπων μεθόδων της αποικιοκρατίας η οποία «καταστρέφει το πνεύμα πριν καταστρέψει το σώμα» παραπέμπει στη δημοφιλή θεωρία του σοκ, με την οποία η Ναόμι Κλάιν ερμηνεύει πειστικά τις πρακτικές του σύγχρονου επιθετικού νεοφιλελευθερισμού. Λεπτομέρειες, όπως λ.χ. το γεγονός ότι οι ιθαγενείς του Κονγκό και του Αμαζονίου χρεώνονταν τα εργαλεία με τα οποία εργάζονταν σε τιμές που τους υποχρέωναν να εργάζονται αμισθί για όλη τους τη ζωή για τους εκμεταλλευτές του, έχουν ενδιαφέρουσες ομοιότητες με τις τρέχουσες πρακτικές υπερχρέωσης μέσω δανεισμού εξασθενημένων οικονομιών.

Με λίγα λόγια το μυθιστόρημα του Λιόσα υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη πρόοδος περιορίζεται στην τεχνολογία η οποία παρέχει ολοένα και πιο εξελιγμένες μεθόδους εκμετάλλευσης των ανθρώπων από την μόνιμη και απαράλλαχτη απληστία και αδηφαγία. Καθιστώντας τους ανθρώπους υλόφρονες καταναλωτές, τους μετατρέπεις σε δούλους πρόσφορους προς εκμετάλλευση.

Τραγικοί ή πνευματικοί, όχι εύπλαστοι ή ευπροσάρμοστοι άνθρωποι

2011-07-26T13:50:00.003+03:00

"Τώρα που αρχίζω να γερνάω, συγκρίνω τις δυσκολίες της παιδικής μου ηλικίας, με τις δυσκολίες της γεροντικής ζωής, γενικά αρχίζω να βλέπω καθαρά τη φοβερή προσπάθεια του ανθρώπου να προσαρμοσθεί συνεχώς σε νέες καταστάσεις για τις οποίες όλοι δεν είναι πλασμένοι.

Υπάρχουν παιδιά που με δυσανασχέτηση υποφέρουν την παιδική τους ηλικία, όντας ώριμοι άνδρες ήδη από πέντε χρονών, και τα ίδια αυτά παιδιά, όταν αρχίζουν να γερνάνε, βλέπουν με θυμό να τους αφαιρείται σιγά-σιγά κάτι τι που, από βρέφη, ήταν βέβαιοι πως θα τους ανήκει αιωνίως!

Η αντρική ωριμότης και μεστότης, ειδική για τους ανθρώπους της δράσεως. Μια ωριμότης πρόωρα αποχτημένη και κρατημένη με πείσμα όσο το δυνατόν πιο πολύ. Πολλοί μπαίνουν στην ωριμότητα πολύ νωρίς, γινωμένοι, ειρηνικοί γέροι. Έχοντας ζήσει, έστω και σε λίγο χρονικό διάστημα, αλλά τέλεια, την ωριμότητά τους.

Υπάρχουν και παιδιά που είναι εξαιρετικά έξυπνα και πρόωρα, με βαθύτητα όση θέλετε, και ευαισθησία άλλη τόση, αλλά που αργούν πολύ να φτάσουν στην ωριμότητα. Τι δυστυχία η παιδική ηλικία γι' αυτά τα παιδιά, και ακόμα μεγαλύτερη συμφορά η εφηβική τους ηλικία. Η ηλικία της ωριμότητος, όσο πλησιάζει χωρίς αυτοί να είναι προετοιμασμένοι, και καταλαβαίνοντας ότι θ' αργήσουν να προετοιμαστούν, δεν είναι μια προσμονή καθαρή και αισιόδοξη, αλλά ένας τρόμος αβάσταχτος μιας άγνωστης καταστάσεως, που την περιμένουν με ταραχή, όπως άλλοι περιμένουν το θάνατο απροετοίμαστοι.

Νομίζω πως αυτά τα παιδιά τροφοδοτούν τις τέχνες και είναι αυτοί οι άνθρωποι που ονομάζουμε τραγικούς ή πνευματικούς, γιατί είναι υποχρεωμένοι να εκφράσουν εν πνεύματι μια ισορροπία, με μια μορφή τέχνης -ό,τι η ανωμαλία της ζωής τους δεν τους επιτρέπει να εκφράσουν στην πράξη."

Γιάννης Τσαρούχης Αγαθόν το εξομολογείσθαι
Εκδόσεις Κατσανιώτη, σελ. 125-126

Ο (αρχιτεκτονικός) πολιτισμός μας που αγνοήσαμε

2011-07-19T16:24:00.005+03:00

Ο Αρης Κωνσταντινίδης (1913-1993) υπήρξε μια από τις σημαντικότερες πνευματικές φυσιογνωμίες της Ελλάδας του 20ου αιώνα. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Μόναχο μέχρι το 1936 όπου και ήρθε σε επαφή με τα ριζοσπαστικότερα αρχιτεκτονικά ρεύματα της εποχής, ιδιαίτερα με το κίνημα του μοντερνισμού. «Τα πρώτα μεγάλης κλίμακας έργα του», σημειώνει ο Δημήτρης Φιλιππίδης στην «Νεοελληνική Αρχιτεκτονική», «σχετίζονται με τον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας όπου υπηρέτησε ως προϊστάμενος της Υπηρεσίας Μελετών από το 1955 ως το 1957. Ο Κωνσταντινίδης καταπιάστηκε έτσι με ένα ″άχαρο″ θέμα χωρίς όμως αυτό να τον εμποδίσει να αλλάξει κυριολεκτικά τη ροή της ελληνικής αρχιτεκτονικής. (…) Επέβαλε έναν νέο ρόλο στην αρχιτεκτονική, για πρώτη φορά εξελληνίζοντας σε βάθος τις αρχές του μοντερνισμού».

Υπήρξε, μαζί με τον Δημήτρη Πικιώνη από τους πρώτους αρχιτέκτονες που έθεσαν τις βάσεις για τον προσδιορισμό «ενός νεοελληνικού αρχιτεκτονικού στοχασμού», μια σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής. «Να στήσουμε μια σύγχρονη αρχιτεκτονική που θάναι –στον τόπο μας– ελληνική, γιατί θα είναι αληθινή, αυτό είναι το πρόβλημά μας», σημειώνει στο βιβλίο του «Δυο ″χωριά″ απ’ τη Μύκονο». Τα δύο μεγαλύτερα εμπόδια τα οποία στηλίτευσε και πολέμησε σε ολόκληρο το βίο του, προβάλλοντας μια αρχιτεκτονική που προκύπτει από τις συγκεκριμένες ανάγκες κάθε τόπου και κάθε εποχής, ήταν ο πιθηκισμός διεθνών αρχιτεκτονικών προτύπων και τη σκηνογραφική μίμηση παραδοσιακών μορφών. «Και μελετήστε, πώς μέσα από τη μία, για όλους κοινή αναγκαιότητα, προβάλλει σε κάθε τόπο –περιοχή– και κάποια διαφορετική οικοδομική και αισθητική μορφολογία», σημειώνει στα «Δυο χωριά».

Τα τρία βιβλία που επανεκδόθηκαν πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ), «Δυο ″χωριά″ απ’ τη Μύκονο» (1947), «Τα παλιά αθηναϊκά σπίτια» (1950) και «Ξωκκλήσια της Μυκόνου» (1953) σφράγισαν την σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική προωθώντας την αναγνώριση και μελέτη της λαϊκής κατοικίας και ναοδομίας. Στα λαϊκά σπίτια της Μυκόνου ή τα παλιά της Αθήνας ο Κωνσταντινίδης δεν αναζητούσε ένα εθνικό πρότυπο προς αντιγραφή, αλλά ένα ολοκληρωμένο έργο το οποίο δίνει εξαιρετικές απαντήσεις σε δεδομένες – ακόμα και σήμερα – κλιματικές και κατασκευαστικές δεσμεύσεις.

Μελετώντας τις διαδοχικές λύσεις στα κοινά και εν πολλοίς σταθερά προβλήματα που θέτει το δεδομένο φυσικό τοπίο, (π.χ. τη σχέση του εσωτερικού με τον εξωτερικό χώρο) τις οποίες έδωσαν οι προηγούμενοι κάτοικοι του τόπου μπορούμε, όπως λέει, να κατανοήσουμε κατ’ αρχάς σε βάθος τις αληθινές δικές μας ανάγκες και να αναζητήσουμε τις πιο πρόσφορες για μας σήμερα λύσεις. Να ανακαλύψουμε το δικό μας πρόσωπο. «Το «λαϊκό» αρχιτεκτονικό έργο (…) δεν θα το δούμε σαν κάτι το έτοιμο, σαν ένα μέγεθος σταθερό, που μας δίνεται σαν μια προκαταβολικά συγκεκριμένη μορφή, ή σε ένα προκαταβολικά συγκεκριμένο όγκο. Θα το δούμε, αντίθετα, σαν μια δυνατότητα, τη δυνατότητα, την ορθάνοιχτη δυνατότητα, που θα κατοπτρίζει το εσωτερικό σχήμα της και την εσωτερική της ουσία, την αρχή του είναι μας, γι’ αυτό και την κάθε πιο νέα κατασκευαστική ή αισθητική τεχνοτροπία. (…) Γιατί στο τέλος, το «λαϊκό» αρχιτεκτονικό έργο είναι μια πρώτη ύλη, μια πρώτη ζύμη, η μόνη νόμιμη για να οργανωθεί και συντεθεί σε κάθε πιο σύγχρονη εποχή κάτι ακόμη πιο αληθινό, κάτι ακόμη πιο συνειδητό και δυνατό και ωραίο», σημειώνει στα «Παλιά αθηναϊκά σπίτια».

Η ουσιαστική ανακάλυψη, αποκάλυψη την ονομάζει ο Κωνσταντινίδης στο ίδιο βιβλίο, της λαϊκής αρχιτεκτονικής είναι η αυλή, η εξέλιξη του αρχαιοελληνικού αίθριου: «Η αυλή όπου γύρω της –ή προς το ένα μέρος της– αραδιάζονται οι κλειστοί χώροι». Η σχέση μεταξύ κλειστών χώρων και αυλής, υποδηλώνει μια εντελώς ιδιαίτερη σχέση εσωτερικών και εξωτερικών χώρων γέννημα των συγκεκριμένων κλιματολογικών συνθηκών και του κάλλους του ελλαδικού τοπίου, το οποίο ο λαϊκός «αρχιτέκτων» το θέλει να «εισβάλλει» μέσα στην κατοικία. «Γιατί πραγματικά η αυτή της ″λαϊκής″ αθηναϊκής κατοικίας», υπογραμμίζει πιο κάτω, «δεν είναι τίποτα άλλο παρά το αρχαίο αίθριο, και το χαγιάτι ή η τζαμαρία (με το υπόστεγο που δημιουργείται από κάτω τους) δεν είναι παρά η αρχαία στοά, το «περίστυλον»: τα δύο βασικά συνθετικά στοιχεία της ελληνικής αρχιτεκτονικής από τους πιο παλιούς χρόνους. Δηλ. η μορφή –ο τύπος– του αρχιτεκτονικού έργου, που σύμφωνα με ειδικές κλιματολογικές και ηθικές συνθήκες του ελληνικού τοπείου, εκφράζει την μορφοποίηση των λειτουργιών της ζωής μας, κατά τον πιο ουσιαστικό και καθολικό τρόπο».

Η δουλειά που παρουσιάζεται στα τρία μικρά βιβλία δεν έχει ακαδημαϊκό ή μουσειακό χαρακτήρα. Αντανακλά τον βαθύ πόθο ενός ανθρώπου για μια αρχιτεκτονική που θα βρίσκεται σε αρμονία με το περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσεται προσφέροντας ψυχική αγαλλίαση και δημιουργική ζωτικότητα στους ανθρώπους που κατοικούν, αυτά τα «δοχεία ζωής» όπως σοφά τα χαρακτήριζε. Ο Κωνσταντινίδης «πολέμησε με απίστευτο σθένος όσο κανείς άλλος κάθε τι που ευτέλιζε κατά τη γνώμη του την αρχιτεκτονική, παίρνοντας πάντοτε θέση στα ζητήματα του καιρού του. Εφυγε μ’ ένα μεγάλο παράπονο βλέποντας την κατάντια του κτισμένου περιβάλλοντός στον τόπο μας», επισημαίνει ο αρχιτέκτων Τάσης Παπαϊωάννου.

Το ερώτημα που προκύπτει από το διάβασμα των τριών βιβλίων είναι πώς μπορεί να προκύψει σήμερα σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική, όπως την εννοεί ο Κωνσταντινίδης, όταν το «λαϊκό» από το οποίο άντλησε έχει εντελώς αλωθεί από το ομογενοποιημένο και καταναλωτικό «τηλεοπτικό»; Ισως γι’ αυτό τα κακώς κείμενα που πολεμούσε διαιωνίζονται και η οπτική του παραμένει περιθωριοποιημένη.

Τα πολλά μεταφραστικά πρόσωπα του Μπάρτλμπυ

2011-07-05T16:23:00.000+03:00

Η ύπαρξη διαφορετικών μεταφράσεων κλασικών κειμένων και η από καιρού εις καιρόν ανανέωσή τους, είναι μεγάλη υπόθεση. Αφενός διότι προσφέρουν πολλαπλές προσεγγίσεις ενός σπουδαίου έργου και αφετέρου διότι ανανεώνουν τη γλώσσα στην οποία αυτό μεταφράζεται. Γιατί το παράδοξο με τα αριστουργήματα είναι ότι ενώ τα ίδια δεν γερνούν, οι μεταφράσεις τους αποκτούν με τον καιρό ρυτίδες και γεροντόπαχα.

Η εξαιρετική μετάφραση της νουβέλας του Χέρμαν Μέλβιλ, «Μπάρτλμπυ, ο γραφέας» από την Αθηνά Δημητριάδου κυκλοφόρησε λίγο μετά την αναθεωρημένη του Μένη Κουμανταρέα από τον Καστανιώτη. Οι δυό μεταφράσεις είναι υψηλού επιπέδου· η κάθε μια έχει τα δικά της καλά. Εκείνη του Κουμανταρέα συμπληρώνεται από δύο ακόμα διηγήματα του Μέλβιλ με ήρωες δύο ακόμα αποσυνάγωγους ήρωες: τον βιολιστή Χομπόυ και τον αριστοκράτη Τζον Ρόουζ.

Η έκδοση της «Αγρα» προσφέρει ένα εντυπωσιακό άκρως διαφωτιστικό συμπληρωματικό υλικό: Κριτικές από έντυπα της εποχής, σημείωμα της μεταφράστριας, εργοβιογραφία του συγγραφέα καθώς και δύο μικρά δοκίμια σε (λιγότερο επιτυχημένη) μετάφραση του Νίκου Ηλιάδη: Το σημαίνον κείμενο του στοχαστή Ζιλ Ντελέζ «Μπάρτλμπυ ή η φόρμουλα» και το μικρό κειμενάκι του φιλοσόφου Τζόρτζιο Αγκάμπεν «Μπάρτλμπυ». Η έκδοση αυτή μας επιτρέπει να εντάξουμε τη νουβέλα στα συμφραζόμενα της εποχής της και στην ιστορία της λογοτεχνίας, ιδίως όσον αφορά στα μεγάλα έργα που φαίνεται να επηρεάστηκαν από τον «Μπάρτλεμπυ».

Ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας του «Αντι-Οιδίποδα» προσεγγίζει τον Μπάρτλμπυ, αλλά και πασχίζει να ερμηνεύσει το συνολικό λογοτεχνικό εγχείρημα του Μέλβιλ και κατ’ επέκταση σύνολης της (κλασικής) αμερικανικής λογοτεχνίας, αν και διαφωτίζει σημαντικά τον αναγνώστη προτείνοντάς του πιθανούς τρόπους ανάγνωστης, μοιάζει να τον απομακρύνει από το κείμενο σε μια εντελώς αμφιλεγόμενη ψυχαναλυτική θεώρηση των πραγμάτων, η οποία σήμερα μοιάζει εν μέρει παρωχημένη (datée), καθώς πασχίζει να ερμηνεύσει τα πάντα υπό το περιορισμένο πρίσμα της σχέσης με τον πατέρα.

Στα δικά μου μάτια (εν πολλοίς χάρη στην εν λόγω μετάφραση) η αφήγηση του εκκεντρικού βίου του Μπάρτλμπυ, θυμίζει βίο κατά (αντι)χριστόν σαλού παρμένο από αλλόκοτο λογοτεχνικό συναξάρι. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ο δικηγόρος που αφηγείται την ιστορία του, ανακοινώνει ότι θα «παραθέσ(ει) ορισμένα εδάφια από τη ζωή του Μπάρτλμπυ».

Ο γραφέας που σταδικά αρνείται κάθε εργασία, απαντώντας «Θα προτιμούσα όχι» είναι ένας απονεκρωμένος πρώην υπάλληλος της υπηρεσίας Ανεπίδοτων Επιστολών (νεκρών γραμμάτων), ο οποίος μεταμορφώνεται σταδιακά σε άψυχο αντικείμενο, απομένοντας «ασάλευτος» μέχρι το τέλος. Ο Μπαρτλμπυ αναγγέλλει τον νέο ανθρωπολογικό τύπο που φέρνει μαζί της η νεωτερική κοινωνία.

Γενικές σκέψεις για τη λογοτεχνία (και όχι μόνο)

2011-07-02T13:52:00.000+03:00

1. Το ότι ξέρει κανείς να διαβάζει δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι σε θέση να διαβάσει οποιοδήποτε λογοτεχνικό βιβλίο. Όπως, δηλαδή, το ότι ξέρουμε να τρέχουμε δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάνουμε για δρομείς μεγάλων ή μικρών αποστάσεων.

1α. Στη λογοτεχνία μυείται σταδιακά κανείς – διαβάζοντας (και όχι μόνο λογοτεχνία) – όπως σε όλα τα μεγάλα πράγματα από καταβολής κόσμου. Προχωράει με αργά βήματα όπως και στη ζωή του.

1β. Η μύηση είναι μια διαδικασία οικειοποίησης του χρόνου. Μια διαδικασία ωρίμανσης – αποδοχής της θνητότητάς και των ορίων μας. Αποδοχή ενός άφατου ή ανεξιχνίαστου κομματιού της ύπαρξης, που ονομάζουμε μυστήριο.

1γ. Γι’ αυτό και βιβλία τα οποία έχουμε ξεκινήσει κάποια στιγμή και δεν μας είπαν τίποτα, δεν σημαίνει ότι δεν είχαν τίποτε να μας πουν, αλλά ότι δεν ήμασταν ακόμα σε θέση να καταλάβουμε τη (βαθύτερη) γλώσσα τους. Γιατί το λογοτεχνικό κείμενο είναι εκείνο που μιλάει ανάμεσα, πίσω και κάτω από τις γραμμές. Με τον καιρό όμως έρχεται η στιγμή που είτε μας αποκαλύπτουν έναν ολόκληρο κόσμο – μας φωτίζουν τον κόσμο – είτε συνειδητοποιούμε δεν έχουν κάτι να μας πουν. Κι αυτό είτε γιατί δεν ήταν ποτέ σε θέση να το κάνουν, είτε διότι τα έχουμε ξεπεράσει κι έχουμε πάει πιο μακριά.

1δ. Υπάρχουν βιβλία που όσο περνάει ο καιρός έχουν ολοένα και περισσότερα να μας αποκαλύψουν, κι άλλα, που αντίθετα συλλαβίζουν όλο και λιγότερα.

2. Η ρήση που ίσως ίσχυε κάποτε, σύμφωνα με την οποία το διάβασμα κάνει εν γένει καλό, δεν ισχύει πλέον.

2α. Μετατρέποντας το βιβλίο σταδιακά σε αμιγές εμπόρευμα τροποποιήσαμε το αξιακό μας σύστημα και τον τρόπο ιεράρχησης τους. Από εκεί που δίναμε έμφαση στην εγνωσμένη λογοτεχνική του αξία, τώρα το αποτιμούμε κυρίως οικονομικά. Από εκεί που το αποτιμούσαμε με βάση μια αρμαθιά λογοτεχνικούς κανόνες, τώρα το αποτιμάμε μονάχα με αριθμούς.

2β. Νοθεύοντας τη λογοτεχνία με μη λογοτεχνικά «μυθιστορήματα», «νουβέλες» και «ποιήματα» φτιάξαμε βιβλία «μπόμπες» που κάνουν κακό στην υγεία. Τα πρώην αυτά βιβλία περιπτέρου (Βιπερ), τα ζαχαρωμένα και δακρύβρεχτα ρομάντζα ή τα κινηματογραφικά σενάρια με περίβλημα μυθιστορήματος που γράφονται σε ένα τρίμηνο στο πόδι, λειτουργούν με απολύτως αντίθετο από τα λογοτεχνικά έργα, τρόπο.

2γ. Τα διογκωμένα – σαν καρκινικοί όγκοι – στόρι, τα επίδοξα τηλεοπτικά σενάρια χάρη στα οποία πλούτισαν και γιγαντώθηκαν ορισμένοι εκδοτικοί οίκοι (γιγαντώνοντας όπως οι κακοήθεις δυσπλασίες και το αναγνωστικό κοινό), τα ροζ μυθιστορήματα, τύπου «Νόρα» που υπερβαίνουν τα 150.000 αντίτυπα λειτουργούν συναγωνιζόμενα τα τηλεοπτικά σήριαλ ή τα κινηματογραφικά μπλοκμπαστερ. Διαβάζει κανείς ένα τέτοιο τούβλο όταν δεν έχει τι να δει στην τηλεόραση. Αντί να δω τηλεόραση ξαναβρίσκω την τηλεόραση στο βιβλίο μου. Τηλεόραση και τούβλο λειτουργούν σαν παραισθησιογόνα. Σε ταξιδεύουν μακριά από την πραγματικότητα, σε ένα συναρπαστικό ανύπαρκτο σύμπαν. Γι’ αυτό και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι είναι και τα δύο εξόχως εθιστικά.

2δ. Οι ακαλλιέργητες ή κάποτε σπουδαγμένες αναγνώστριες αυτού του τύπου της «λογοτεχνίας», όπως και οι ελάχιστοι αναγνώστες των βιβλίων – σεναρίων (οι άνδρες βλέπουν συνήθως μόνο TV) δεν θα διαβάσουν άλλο είδος βιβλίου. Περιστασιακά μπορεί να πέσει κάτι άλλο στα χέρια τους – στην περίπτωση που πρόκειται π.χ. για πρώην ή νυν φιλολόγους ή εκπαιδευτικούς – το οποίο και πάλι λόγω εθισμού ουσιαστικά το διαβάζουν με τον τρόπο που διαβάζουν τα βίπερ. Για να ξαναβρούν σε αυτά ό,τι ήδη ξέρουν. Το ρομάντζο ή κάποιες παραδεδομένες ιδέες. Εξ ου και το αναγνωστικό κοινό των 100 και πλέον χιλιάδων είναι πλασματικό, παρά φύση, σαν καρκινικό οίδημα.

3. Η μεγάλη λογοτεχνία, εκείνη που δικαιώνει το όνομά της, τα σπουδαία φιλοσοφικά, πολιτικά δοκίμια και οι συναρπαστικές μελέτες είναι βιβλία τα οποία όταν τα κλείνεις συνειδητοποιείς ότι σε έχουν αλλάξει. Ήσουν άλλος πριν τα διαβάσεις και άλλος μετά. Βιβλία που ζυμώνονται μέσα μας, όπως το κρασί.

3α. Διαβάζοντας ένα μεγάλο μυθιστόρημα ή ένα σπουδαίο δοκίμιο πλουταίνεις. Ολόκληρη η ύπαρξή σου αντλεί από αυτό – το μεγαλύτερο μέρος του θησαυρού ασυνείδητα – και ανοίγεται στη ζωή σαν λουλούδι στον ήλιο. Τα μεγάλα έργα τέχνης επιβάλλουν τον ρυθμό τους. Κι ο ρυθμός αυτός δεν είναι άλλος από τον ρυθμό της ίδιας της ζωής. Τον ρυθμό της αναπνοής μας.

3β. Το δόσιμο στη λογοτεχνία είναι μια πράξη μόνωσης που σε συνδέει με τον κόσμο και τους ανθρώπους. Το δόσιμο στη μη λογοτεχνία συνιστά ρήξη με τον κόσμο. Η λογοτεχνία είναι καρπός από το δέντρο της γνώσης, η μη λογοτεχνία λωτός από τη χώρα των Λωτοφάγων. Γι’ αυτό και η μόνωση της λογοτεχνίας είναι μια παραφθαρμένη μορφή ασκητισμού, ενώ η απομόνωση της παρά ή μη λογοτεχνίας είναι απραγία, αφασία, οιονεί νέκρωση του ανθρώπου. Η μόνωση της λογοτεχνίας είναι μια παραφθαρμένη μορφή καλογερικής άσκησης που σε ενώνει ή σου φωτίζει τον κόσμο. Ενώ η απομόνωση της μη λογοτεχνίας είναι μια ειδική περίπτωση αυτισμού.

Τζ. Ντ. Σάλιντζερ: Ο μεγάλος διηγηματογράφος που επισκιάστηκε από το μυθιστόρημά του...

2011-06-30T15:50:00.001+03:00

Υπάρχουν συγγραφείς του ενός βιβλίου, όπως π.χ. ο Χουάν Ρούλφο με το «Πέδρο Πάραμο» ή τηρουμένων των αναλογιών ο Ταχτσής με το «Τρίτο στεφάνι» του. Υπάρχουν και σπουδαίοι συγγραφείς το έργο των οποίων επισκιάστηκε από ένα τους βιβλίο. Τέτοια περίπτωση είναι ο Χέρμαν Μέλβιλ με το «Μόμπι Ντικ» ή τηρώντας πάλι αντίστοιχες αναλογίες, ο Βασίλης Βασιλικός, το διάσημο μυθιστόρημα του οποίου, το «Ζ» επισκίασε σπουδαία έργα, όπως η «Τριλογία».

Από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις συγγραφέων της δεύτερης κατηγορίας είναι ο μεγάλος Αμερικανός πεζογράφος Τζ. Ντ. Σάλιντζερ. Το καλτ μυθιστόρημα της δεκαετίας του ’50 στις ΗΠΑ και του ’70 στην Ελλάδα, το βιβλίο που μάγεψε γενιές αναγνωστών, «Ο φύλακας στη Σίκαλη», τον κατέταξε στους σπουδαιότερους συγγραφείς του περασμένου αιώνα, επισκιάζοντας όμως μέχρις εξαφανίσεως τα συγκλονιστικά του διηγήματα.

Στη συλλογή «Εννέα ιστορίες» ο Σάλιντζερ συγκέντρωσε μερικές από τις καλύτερες ιστορίες του που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό « Τhe New Yorker». Ιστορίες τις οποίες δύσκολα μπορεί κανείς να κατατάξει κάπου καθώς μοιάζουν να απαρτίζουν από μόνες τους ένα διαφορετικό, ξεχωριστό είδος. Υπ’ αυτή την έννοια οι ιστορίες αυτές επιφυλάσσουν μια έκπληξη σε κάθε αμύητο στη μικρή φόρμα του Σάλιντζερ. Η έκπληξη αυτή δεν πηγάζει, ούτε οφείλεται – παρά μονάχα, ίσως, δευτερευόντως – στην απαράμιλλη αφηγηματική δεινότητα του συγγραφέα, ο οποίος έχει την θεϊκή ικανότητα να εμφυσά τη ζωή στους μυθιστορηματικούς του χαρακτήρες.

Ο Σάλιντζερ κατορθώνει να αποδώσει τον βαθύ ψυχισμό των ηρώων του χωρίς να προσφύγει ούτε στιγμή στο ψυχογράφημα ή σε άκρως ρηξικέλευθες και πετυχημένες τεχνικές όπως την απόδοση της «ροής της συνείδησης» του ήρωα, ακολουθώντας το παράδειγμα ομότεχνων του όπως ο η Γουλφ ή ο Τζόυς. Ελάχιστες είναι οι φορές που επιτρέπει στον αφηγητή του να διεισδύσει στην ψυχή και στις σκέψεις των ηρώων του. Ηδη από την πρώτη αλλόκοτη ιστορία με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ιδανική μέρα για μπανανόψαρα» ο αναγνώστης καθηλώνεται από την ιλιγγιώδη ικανότητα του συγγραφέα να σκιαγραφεί τους ήρωές του μέσα από τους διαλόγους και δη τους τηλεφωνικούς. Την απίστευτη και άπιαστη αληθοφάνεια των χαρακτήρων του συμπληρώνει η απαράμιλλη ενδελεχή περιγραφή των πράξεων των ηρώων μέσα από στη μαεστρική απόδοση κρίσιμων λεπτομερειών.

Πρόκειται για να αφηγηματικό ταλέντο εφάμιλλο του Προυστ, μείον τον στοχαστικό «αυτισμό» του Γάλλου αφηγητή. Στις περισσότερες ιστορίες του, με πλέον χαρακτηριστική το «Λίγο πριν τον πόλεμο με τους Εσκιμώους» ο Σάλιντζερ σκιαγραφεί ένα επεισόδιο από τη ζωή των χαρακτήρων του, αυτό που ο Ζολά αποκαλούσε «μια φέτα ζωής» αφήνοντας ανοιχτό τόσο το τέλος, όσο και την αρχή της αφήγησης.

Ταυτόχρονα εισαγάγει εμβόλιμα ένα – συνήθως γκροτέσκο – διάλογο ή συμβάν που εντείνουν την αίσθηση του μετέωρου που προκαλείς τον αναγνώστη του. Το στοιχείο αυτό έρχεται να ισορροπήσει την κρυστάλλινη καθαρότητα του απέριττου λόγου του. «Κατά τη γνώμη μου», για να παραφράσω τον Τέντι, το παιδί θαύμα του ομώνυμου διηγήματος, «οι ιστορίες του Σάλιντζερ είναι ένας δούρειος ίππος».

Χρόνος μέσα στον χρόνο είναι το πένθος

2011-06-22T10:05:00.002+03:00

Χρόνος μέσα στον χρόνο είναι το πένθος
Τόσο, που όταν ολοκληρωθεί και αρχίσει ο χρόνος πάλι
πένθος υφέρπει εκ νέου
έρπης ζωστήρ στου χρόνου την κοιλιά

Γιατί να λένε πως τον ξεπερνάς τον πόνο του χαμού;
Είχα άνθρωπο ποτέ για να τον απολέσω;
Είχα το ευεργέτημα να μην πονώ
όταν όλα ήταν στη θέση τους;
Εσύ, με όλα, εμπρός μου
Εγώ, ξοπίσω σου, με δύστροπο παρόν
και πίσω απ' τη φυγή σου
λες κι ήθελα να βρω τη διαφορά
αν είσαι ή δεν είσαι εδώ
εάν ο πόνος μου θ' αναφερθεί ευσύνοπτος στην ηλικία
όπου μετρώ προσεκτικά απομεινάρια πόθων
Κι αναρωτιέμαι:
χωράω ολόκληρος στις αποστάσεις εφεξής
ή χάνομαι ο μισός
σαν τον παλιό πολεμιστή που θάψαν όπως όπως
κι ύστερα τον ανέδειξαν σε Άγνωστο Στρατιώτη;

Γιώργος Βέλτσος

Η λογοτεχνία ως αλεξίλυπο και η λογοτεχνία ως φορέας νοήματος

2011-06-22T09:48:00.002+03:00

Η τέχνη και δη η λογοτεχνία έχουν εδώ και πολλές δεκαετίες ουσιαστικά απαξιωθεί. Οι αιτίες – τουλάχιστον όσον αφορά τις εικαστικές τέχνες – σύμφωνα με τον έγκριτο θεωρητικό της ιστορίας της τέχνης Ζαν Κλαιρ εντοπίζονται στις απαρχές του περασμένου αιώνα. Του αιώνα της αποθέωσης της καλλιτεχνικής ιδιοφυίας η οποία δεν μπορεί επουδενί να εγκλωβιστεί στο στενό πλαίσιο κανενός κανόνα ή νόμου της τέχνης. Ενδεικτική ήταν η δήλωση του Πικάσο: «Κατ’ εμέ δεν υπάρχει μήτε παρελθόν, μήτε μέλλον στην τέχνη».

Οι ρίζες του προβλήματος φτάνουν σίγουρα πιο πίσω στον ρομαντισμό, αν όχι, πάλι σύμφωνα με τον Κλαιρ, τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, τον Τζορτζ Στάινερ ή πιο πρόσφατα τον Μισέλ Ουελμπέκ, στην εποχή της Αναγέννησης. Το σίγουρο είναι, όπως υπογραμμίζει ο πρώην διευθυντής του μουσείου Πικάσο, ότι από τις απαρχές της δεκαετίας του ’70 αυτό που ονομάζουμε «έργο τέχνης» ελάχιστα θυμίζει ό,τι μέχρι τότε είχαμε συνηθίσει να αποκαλούμε με αυτό το όνομα — ένα δηλαδή υποτυπωδώς καλοφτιαγμένο αντικείμενο, ένα προϊόν δημιουργίας, το οποίο ακολούθησε για την κατασκευή του ένα σύνολο κανόνων που προορίζονταν να του εξασφαλίσουν μια ορισμένη διαχρονικότητα, ενώ ταυτόχρονα αποτελούσαν πειστήριο ενός πνευματικού εγχειρήματος.

Καθώς λοιπόν το έργο τέχνης υποβιβάστηκε στο επίπεδο της άσφαιρης, άφτουρης, ανούσιας και εν τέλει ή α-νόητης χειρονομίας, η τέχνη και μαζί η λογοτεχνία μετατράπηκαν πάραυτα σε μια πολυτέλεια για λίγους. Σε έναν οριακά αποδεκτό τρόπο να «χάνει» ή να «σκοτώνει» κανείς τον χρόνο του. Έγινε ένας δόκιμος, αν και σταδιακά παρωχημένος, τρόπος «ψυχαγωγίας», δηλαδή διασκέδασης με την πρωταρχική όμως σημασία του σκορπίσματος.

Ένα κόσμιο εν προκειμένω είδος εκτόνωσης μετά το διαλυτικό ή ακόμα και νεκρό διάστημα του υποχρεωτικού μεροκάματου. Μια εκτόνωση που στην ακραία της εκδοχή βρίσκει την έκφρασή της στο συλλογικό κάθε σαββατόβραδο μεθοκόπι Άγγλων, Ολλανδών, Σουηδών και Αμερικανών ή στη βία των γηπέδων. Η διαφορά, με άλλα λόγια, δεν είναι τόσο ποιοτικής, όσο ποσοτικής τάξης. Η τέχνη και η λογοτεχνία προσφέρουν, υπ’ αυτή την έννοια, έναν ήπιο τρόπο εκτόνωσης.

Αντιδρώντας σε αυτή ακριβώς την αντίληψη ο Σεφέρης βροντοφώναζε κάπου στις Μέρες «Όχι, σκοπός της τέχνης δεν είναι να συγκινεί». Η αδυναμία διάκρισης της τέχνης από τη μη-τέχνη, δεδομένου ότι κάθε ανθρώπινη πράξη αφορμάται πλέον κι εξαντλείται στο «έτσι μ’ αρέσει ή έτσι γουστάρω», σε συνδυασμό με την υποτίμηση, όσον αφορά στη λογοτεχνία, του βιβλίου στο επίπεδο του καταναλωτικού προϊόντος, επέτρεψε το διαγούμισμα και τον βιασμό της λογοτεχνίας. «Παρακολουθούμε την βίαιη επέλαση της μη λογοτεχνίας στο πεδίο της λογοτεχνίας», επισημαίνει ο Γάλλος πεζογράφος Πιέρ Μισόν.

Είναι, νομίζω, έγκλημα να αντιμετωπίζει κανείς τη λογοτεχνία ως άλλη μια πολυτέλεια για εκλεπτυσμένους ηδονιστές ή ως ένα όμορφο παραμύθι που προσφέρει συγκίνηση – δάκρυα στις ευσυγκίνητες μεγαλοκυρίες ή στις λαϊκές νοικοκυρές – και τη δυνατότητα απόδρασης από την πεζή ή ενοχλητική καθημερινότητα. Μια ενίοτε πιο εξεζητημένη εκδοχή του τηλεοπτικού σίριαλ. Έγκλημα με την έννοια που το φονικό μας στερεί μια αναντικατάστατη ανθρώπινη παρουσία.

Η λογοτεχνία μας βοηθάει να δούμε, να αντιληφθούμε και να αγαπήσουμε τον κόσμο που μας περιβάλλει. Η λογοτεχνία αναλαμβάνει – με την θεολογική σημασία της ανάληψης – αυτό το χάος που είναι η ζωή και το μεταμορφώνει σε ανθρώπινη μοίρα, του προσδίδει δηλαδή νόημα. Προστρέχω και πάλι στον Μισόν: «Το λογοτεχνικό έργο πρέπει να μπορεί να μοιραστεί, πρέπει να μας βοηθάει να μοιραστούμε μια δυνητική αγάπη του κόσμου».

Η λογοτεχνία ως λογική αναπαράστασή του, νοηματοδοτεί τον κόσμο, τον μετατρέπει σε έλλογη παρουσία. Χωρίς την λογοτεχνία ο κόσμος, η κρίση του κόσμου και ο κόσμος της κρίσης θα παραμένουν μονάχα εν μέρει προσβάσιμοι, καθώς δεν θα μπορούμε να τον προσεγγίσουμε υπό το πρίσμα της ανθρώπινης φύσης που η λογοτεχνία δεν κουράζεται να ζωγραφίζει. Γι’ αυτό και πονάω βαθιά όταν ακόμα και «άνθρωποι της λογοτεχνίας», συγγραφείς, κριτικοί ή πανεπιστημιακοί εκπλήσσονται ή ακόμα χειρότερα καγχάζουν όταν συναντούν ανθρώπους που τους ομολογούν ότι η λογοτεχνία τους βοηθάει – κάθε μέρα – να ζήσουν…

Ο μεγαλύτερος συγγραφέας ταξιδιωτικής λογοτεχνίας του καιρού μας. Ταξίδεψε στον κόσμο, ρίζωσε στην Ελλάδα...

2011-06-20T16:48:00.004+03:00

Λίγοι άνθρωποι αξιώνονται να μνημονεύονται ως θρύλοι πριν τον θάνατό τους. Λίγοι έχουν την ευτυχία να ζήσουν έναν πολυκύμαντο και δημιουργικό βίο σαν του Πάτρικ Λη Φέρμορ. Ο αυτοδίδακτος λόγιος στρατιωτικός, που από ήρωας πολέμου μεταμορφώθηκε σε μεγάλη προσωπικότητα των γραμμάτων τίμησε με το έργο του την γενέτειρά του, αλλά και τον επίλεκτο τόπο της καρδιάς του, την Ελλάδα.

Ο μεγαλύτερος συγγραφέας ταξιδιωτικής λογοτεχνίας της εποχής μας, σύμφωνα με τους Βρετανούς ομότεχνους του, όπως ο Ουίλιαμ Νταλρίμπλ, έγραψε βιβλία για τη «Μάνη» (1958) και τη «Ρούμελη» (1966) (εκδ. Κέδρος) σε μια θαυμάσια πρόζα που ενέπνευσε μεγάλους συγγραφείς του είδους, όπως ο διακεκριμένος μαθητής του, Μπρούς Τσάτουιν. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο Φέρμορ ήταν εκείνος που σκόρπισε τις στάχτες του πρόωρα χαμένου συγγραφέα του οιστρήλατου «Στην Παταγωνία» σε ένα βυζαντινό παρεκκλήσι κοντά στο σπίτι του στην Καρδαμύλη.

Ο σερ Πάτρικ (Paddy) Λη Φέρμορ, «κυρ Μιχάλης» για τους Μανιάτες φίλους του, οι οποίοι διατήρησαν το πολεμικό του ψευδώνυμο από τον καιρό της αντίστασης στην Κρήτη, ήταν γόνος του διακεκριμένου γεωλόγου σερ Λούις Λη Φέρμορ και της Μιούριελ Αϊλίν. Στα δεκαοχτώ του χρόνια, σχεδόν ακόμα μαθητούδι, αποφασίζει να κάνει τον γύρο της Ευρώπης, από το Χούκ της Ολλανδίας μέχρι την Κωνσταντινούπολη, πεζή. Μοναδικό του εφόδιο η περίφημη ανθολογία αγγλικής ποίησης «The Oxford Book of English Verse» και ένας τόμος με ωδές του Οράτιου. «Σκεφτόμουν να κρατήσω ένα ημερολόγιο, το οποίο θα μετέτρεπα κάποτε σε βιβλίο. Κι αυτό ακριβώς και έκανα», αναφέρει στον Νταλρίμπλ.

Κατά τη διάρκεια της διαδρομής ο νεαρός Πάτρικ κερδίζει τα χρειώδη κάνοντας χειρωνακτικές εργασίες ή σχεδιάζοντας πορτρέτα περαστικών. Κοιμάται σε αχυρώνες και στάνες, σε αριστοκρατικές οικίες και μοναστήρια. Στις ώρες της μοναξιάς του απαγγέλλει από μνήμης μεγάλα αποσπάσματα από τον Σαίξπηρ, τον Κητς και τον Τένισον. Συγχρωτίζεται και συνδέεται με ανθρώπους κάθε κοινωνικής τάξης και μορφωτικού επιπέδου, από τους πιο εκκεντρικούς αριστοκράτες μέχρι τους πιο προληπτικούς χωρικούς. Διέσχισε τη Γερμανία και την Αυστρία, την σημερινή Τσεχία, την Σλοβακία την Ουγγαρία και την Βουλγαρία. Εφτασε στην Κωνσταντινούπολη την πρωτομηνιά του 1935 κι από εκεί πέρασε στην Ελλάδα.

Το ταξίδι διήρκεσε πολλούς μήνες. Η τριλογία του ταξιδιού χρειάστηκε μια ζωή για να γραφτεί και μοιάζει να έμεινε ημιτελής. Ο πρώτος τόμος «Η εποχή της δωρεάς» (εκδ. Μεταίχμιο), η οποία θεωρείται το αριστούργημά του, κυκλοφόρησε το 1977. Ο δεύτερος «Ανάμεσα στα δάση και στα νερά» (εκδ. Μεταίχμιο) κυκλοφόρησε δέκα χρόνια αργότερα. Τα τελευταία χρόνια εργαζόταν πάνω στον τρίτο και τελευταίο τόμο.

Με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου πολέμου επιστρέφει στην Αγγλία και κατατάσσεται στην Ιρλανδική Φρουρά, αλλά καθώς γνωρίζει πλέον τον ελλαδικό χώρο, μετατίθεται ως σύνδεσμος του Σώματος Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE) στην Αλβανία. Ζει δυο χρόνια στα βουνά της Κρήτης μεταμφιεσμένος σε βοσκό. Το 1944 οργανώνει με τους Κρήτες συμπολεμιστές του, την επιτυχημένη απαγωγή του Γερμανού διοικητή της Κρήτης, στρατηγού Χάινριχ Κράιπε.

Στενός φίλος του Κατσίμπαλη, του Σεφέρη και του Χατζηκυριάκου – Γκίκα, έτρεφε απεριόριστη αγάπη για την Ελλάδα και τα ελληνικά τα οποία μιλούσε άπταιστως. Εφτασε δε, όπως προκύπτει από την αλληλογραφία του με τον Σεφέρη, να υποστηρίξει τους αγώνες των Ελλήνων στην Κύπρο ερχόμενος σε ρήξη με συμπατριώτες του, όπως ο φίλος του Λώρενς Ντάρελ. Εγραψε μια σπουδαία μελέτη για τη μοναστική ζωή, το «Ωρα για σιγή» (1953).

Το λιθόχτιστο σπίτι που έχτισε με τα χέρια του στην Καρδαμύλη, παραχωρήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη. «Ηταν δική του επιθυμία, το σπίτι να χρησιμοποιηθεί για τη φιλοξενία ποιητών και πεζογράφων που επισκέπτονται την Ελλάδα, ώστε να έχουν ένα κατάλυμα για να εργαστούν μερικούς μήνες» ανέφερε ο διευθυντής του Μουσείου Αγγελος Δεληβοριάς.

Στο εργαστήρι ενός σπουδαίου συγγραφέα

2011-06-17T14:10:00.001+03:00

Το Homo Poeticus ανήκει στην πολύτιμη κατηγορία των λογοτεχνικών βιβλίων που γράφονται από συγγραφείς που επιθυμούν να μας εισαγάγουν στο εργαστήρι του συγγραφέα. Υπ’ αυτή την έννοια πρόκειται για ένα βιβλίο που αφορά και απευθύνεται κατά κύριο λόγο σε συγγραφείς και κριτικούς της λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα όμως είναι από τα βιβλία που λατρεύουν οι «επαρκείς» κατά τον Μονταίνιο, οι γεροί αναγνώστες της λογοτεχνίας.

Γιατί σε αντίθεση με την πλειοψηφία των στείρων ή περιχαρακωμένων στον ακαδημαϊσμό τους πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, αυτού του είδους τα βιβλία μας βοηθούν να εισχωρήσουμε σε μεγαλύτερο βάθος και να αντλήσουμε μεγαλύτερο πλούτο από τα λογοτεχνικά κείμενα. Το βιβλίο περιλαμβάνει δοκίμια που δημοσιεύθηκαν ως επί το πλείστον από το 1972 ως το 1988, έναν χρόνο πριν από τον θάνατο του Κις.

Τα περισσότερα και τα καλύτερα δοκίμια του βιβλίου έχουν ως θέμα τη λογοτεχνία. Το δοκίμιο «Το στριφτό βαρέλι του Εσερ» εντάσσεται μαζί με το θεωρητικό «Για τον πλουραλισμό», τις «Ιστορίες της παλάμης. Μια ενδεικτική ανθολόγηση του γαλλικού διηγήματος» και τις «Δύο παραλλαγές στον Φλωμπέρ» στα κείμενα που ανιχνεύουν, καλύτερα ψηλαφούν σαν τον ιατροδικαστή, την τομή που συντελέστηκε στην αντίληψη και στον τρόπο κατασκευής του έργου τέχνης από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, μέχρι σήμερα: «Με τον Φλωμπέρ αρχίζει η εποχή της ‘παρακμής’ που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας».

Τα δοκίμια «Ηοmo Poeticus παρά ταύτα», «Λογοκρισία / Αυτολογοκρισία», «Ο γάιδαρος του Μπουριντάν ή ο συγγραφέας στο χάος του κόσμου» συγκαταλέγονται στο σχετικώς λησμονημένο στις μέρες μας είδος του πολιτικού λογοτεχνικού δοκιμίου. Παρότι η αναψηλάφηση της δυσχερούς σχέσης της πολιτικής με τη λογοτεχνία μοιάζει ενδεχομένως παρωχημένη, παρά το γεγονός ότι τα εν λόγω δοκίμια του μεγάλου Γιουγκοσλάβου συγγραφέα είναι σαφώς εγγεγραμμένα όσον αφορά την επικαιρότητά του θέματός, στην εποχή τους δεν παύουν να είναι «κλασικά» με την πιο μεστή σημασία της λέξης.

Γιατί η λογοτεχνία, όπως και κάθε τέχνη, είναι συνυφασμένη με μια σειρά θεμελιωδών οντολογικών ζητημάτων τα οποία κάθε καλλιτέχνης καλείται να επαναδιαπραγματευτεί προκειμένου να εκφράσει τον εαυτό και την εποχή του. Αυτή την προσωπική και συνάμα οικουμενική απάντηση επιχειρεί και ο Ντανίλο Κις. Τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί πολύ χονδρικά να απαντήσει είναι το πολυθρύλητο «Τι είναι η λογοτεχνία», «Πώς πρέπει ή (κυρίως) δεν πρέπει να γράφεται η λογοτεχνία σήμερα» και «Ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα;»

Ο Κις ξεκινάει από την παραδοχή – η οποία σήμερα βιώνεται νομίζω με πολύ άγριο πιο και οδυνηρό τρόπο από τους συγγραφείς – ότι η τέχνη και κατά συνέπεια η λογοτεχνία βρίσκονται σήμερα στο περιθώριο της σύγχρονης ζωής. Το μεγαλύτερο ίσως δίλημμα που απειλεί να εξουθενώσει τον συγγραφέα είναι κατά πόσο έχει σήμερα νόημα να γράφει κανείς. Τι νόημα έχει η λογοτεχνία μπροστά στον θάνατο ενός παιδιού ή όπως έλεγε ο Πωλ Γκαντέν ενώπιον του δημίου; Γιατί να μην επιλέξει κανείς την άμεση (πολιτική) δράση; Ο Κις θίγει έμμεσα το αεί παρόν καρκίνωμα του εγωισμού και της ματαιοδοξίας, τα οποία αποτελούν τα δύο βασικά ελατήρια πλήθους λογοτεχνών και καλλιτεχνών για να το υπερβεί και να περάσει στο φλέγον ζήτημα του νοήματος.

«Το πρωταρχικό ζήτημα της λογοτεχνίας καθώς και της φιλοσοφίας άλλωστε, είναι το ζήτημα του νοήματος της ύπαρξης και η βαθιά αμφιβολία για όλες τις αλήθειες: η προσπάθεια να βρεθεί νόημα στο εφήμερο του ανθρώπινου βίου». Η απάντηση την οποία μεταφέρει αυτολεξεί σε δύο δοκίμια προέρχεται από τα χείλη του συγγραφέα και κριτικού Ζαν Ρικαρντού: «Χωρίς την παρουσία της λογοτεχνίας (και τη λέξη παρουσία πρέπει να να την εκλάβουμε με όλη της τη σημασία), ο θάνατος ενός παιδιού κάπου στον κόσμο δεν θα είχε μεγαλύτερη σημασία από τον θάνατο ενός ζώου στο σφαγείο».

Το βιβλίο έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον Ελληνα αναγνώστη γιατί μπορεί να λειτουργήσει ως μέτρο σύγκρισης αντίστοιχων καταστάσεων. Στα εξαιρετικά δοκίμια «Εμείς τραγουδάμε στην έρημο» και «Homo Poeticus παρά ταύτα» ο Κις καταδεικνύει τα προβλήματα που ταλανίζουν μια «επαρχιακή» λογοτεχνία, όπως η σερβική, που πασχίζει να αναμετρηθεί με τα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής κουλτούρας: τον σκόπελο της ιδεολογίας και του εθνικισμού και την εμμονή στην ηθογραφία και στον ρεαλισμό. Την μειονεξία και την καχεξία του Ευρωπαίου ανατολίτη.

Η ανάγκη της ποίησης

2011-06-16T12:03:00.001+03:00

«Τι χρειάζονται οι ποιητές σε μικρόψυχους καιρούς;». Το ρητορικό ερώτημα του Χέλντερλιν τίθεται συχνά με ρητορικό πάντα τρόπο, αλλά διαφορετική σήμερα πια σημασία. Το ερώτημα για τον κορυφαίο Γερμανό ρομαντικό ποιητή είναι ρητορικό, δεν τίθεται καν θα έλεγε κανείς, διότι όχι απλώς η εγνωσμένη αξία, αλλά η ανάγκη για ποιητές και λογοτέχνες είναι παραπάνω από δεδομένη: «Οι Ποιητές [ωστόσο] σαν τους ιερείς του Βάκχου τους σεβασμίους χρεωστούν να φανερώνονται από Χώρα εις Χώραν, εν μέσω των ιερών νυχτών», μεταφράζει τους αμέσως επόμενους στίχους ο Παπατσώνης.

Γιατί οι ποιητές, όπως είπε ο Γουάλας Στήβενς είναι ιερείς του αόρατου. Μας αποκαλύπτουν την αόρατη, δηλαδή την ιερή φύση των πραγμάτων. Την ύπαρξη, με άλλα λόγια, των ανθρώπινων ορίων η ευκολοκατόρθωτη υπέρβαση των οποίων συνιστά βαριά απαράκαμπτη ύβρη. Διασάλευση της τάξης του κόσμου με οδυνηρές, αν όχι ολέθριες συνέπειες για τον υβριστή. Η αναγνώριση της ιερότητας των πραγμάτων είναι σε ένα πρώτο επίπεδο αναγνώριση της άφατης υπεροχής τους. Είναι η αίσθηση του αρχέγονου δέους ενώπιον της αστραπής, του σεισμού και της πλημμύρας. «Τὰ δὲ πάντα οἰακίζει Κεραυνός», έλεγε ο Ηράκλειτος.

Ο ποιητής είναι η αλογόμυγα που μας υπενθυμίζει διαρκώς τη θνητότητά μας. Τη μηδαμινότητά μας απέναντι στο γεγονός του θανάτου, αλλά και της ίδιας της ύπαρξης. Εν ολίγοις ότι με το έτσι θέλω ή με το έτσι γουστάρω δεν μπορούμε να πάμε μακριά. Η αναγωγή των πάντων στο πεδίο της ισχύος οδηγεί τάχιστα και με μαθηματική ακρίβεια στην έκρηξη της βίας· στον πόλεμο όλων εναντίον όλων, για τον οποίο έκανε λόγο ο Χομπς.

Η αναγνώριση της ιερότητας του άλλου είναι αναγνώριση του γεγονότος ότι η επιδίωξη της απόλυτης – ενίοτε μέχρι εξοντώσεως – κατίσχυσης επί του Άλλου δεν γίνεται δίχως συνέπειες. Σέβομαι τον άλλο, την ύπαρξή του γιατί στο πρόσωπό του αναγνωρίζω την ιερότητα, δηλαδή τον τρομερό γεγονός της ζωής. Ότι δηλαδή η ύπαρξη είναι πάντοτε συνύπαρξη, ότι ο άνθρωπος είναι ζώο πολιτικό, όπως έλεγε ο Αριστοτέλης που έχει ανάγκη την κοινωνία με τους άλλους.
Η αντίρρηση έρχεται εύκολα στα χείλη. Στις τέσσερις γωνιές του ορίζοντα ή ακόμα και στο κέντρο της πρωτεύουσας της χώρας η ανηλεής καθημερινότητα αποδεικνύει την μηδαμινή αξία της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο άνθρωπος δε φτουράει περισσότερο από ένα οποιοδήποτε χαρτονόμισμα ή μια μπουκιά ψωμί.

Τόσοι άνθρωποι μακελεύονται καθημερινά για ένα τίποτα στα πέρατα της υφηλίου χωρίς να διασαλεύεται καμία απολύτως τάξη, χωρίς να αλλάζει το παραμικρό. Δεν κουνιέται, πραγματικά, φύλλο. Κάθε όμως φόνος μας βυθίζει λίγο περισσότερο στην απανθρωπία, στην κτηνωδία και στον ζόφο. Μας φέρνει ένα βήμα εγγύτερα στον Κουρτς του Κόνραντ και στην αποτρόπαια υλακή του: «Η φρίκη, η φρίκη!».
Η καλλιέργεια της αίσθησης του ιερού είναι καλλιέργεια της ανθρωπιάς. Όσο και όσοι άνθρωποι παραμένουν άνθρωποι θα συγκλονίζονται από την ύβρη της ανθρώπινης θηριωδίας. Τη μέρα που δεν θα συγκλονίζεται πλέον κανείς η αντίστροφή μέτρηση για τον αφανισμό του ανθρώπινου είδους θα έχει οπωσδήποτε αρχίσει.

Στην πιο απτή και άμεση σε σχέση με την τρέχουσα καθημερινότητα μορφή της η ανάγκη των ποιητών ή άλλως πως η χρεία της λογοτεχνίας έγκειται στο ότι μας υπενθυμίζει πως η αλαζονεία της εξουσίας, η υποτίμηση και η βάναυση εκμετάλλευση του λαού συνιστά τρομερή ύβρη. Με απρόβλεπτες, αλλά εξασφαλισμένες συνέπειες…

31.5.11. Ουδείς αφασκέλωτος...

2011-06-15T12:31:00.000+03:00

Τον τελευταίο καιρό δυσκολεύομαι να κάνω την δουλειά μου. Τρέχω σε πολιτιστικές εκδηλώσεις, παρουσιάσεις, εκθέσεις και νιώθω σαν να κινούμαι εκτός πραγματικότητας. Σε κάποιο παράλληλο σύμπαν. Εδώ ο κόσμος χάνεται, λέω μέσα μου, κι εμείς περί άλλων τυρβάζουμε. Το Σάββατο το βράδυ στο Σύνταγμα το πάθος του κόσμου μου έφερε δάκρυα στα μάτια. Εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου να ωρύεται, «Κλέφτες!». Πρώτη φορά διακρίνω κάτι βαθύτερο κι εντονότερο από τη συνηθισμένη αγωνιστική ανάγκη ψυχολογικής εκτόνωσης που υπηρετούν οι διαδηλώσεις.

Αναρίθμητες μούντζες υψώνονται στον αέρα. Ουδείς πολιτικός αφασκέλωτος. Η μούντζα είναι, λέει, βυζαντινό κατάλοιπο. Όταν προπηλάκιζαν πόρνες, προδότες ή εγκληματίες στους δρόμους, μουτζούρωναν τα χέρια τους και τα έτριβαν στο πρόσωπο του λοιδορούμενου. Όταν αυξήθηκε ο όχλος – αυτά τα σπορ έχουν πάντοτε μεγάλη απήχηση – οι πίσω σειρές που δεν μπορούσαν να φτάσουν κοντά για να χαϊδέψουν το κατάπτυστο πρόσωπο έτειναν συμβολικά προς το μέρος του τις ανοιχτές μουτζουρωμένες τους παλάμες…

Σύσσωμη η πλατεία ψέλνει αυτόν τον τσαλαπατημένο και καπηλευμένο εθνικό ύμνο που ακούγεται μόνο πια στις γηπεδικές φιέστες πριν ή μετά τα καθιερωμένα βρισίδια ή ηχεί τόσο ψεύτικα στις επετείους. «Ακόμα και η καμαριέρα αντιστάθηκε», καγχάζει ένα πανό. Ακόμα κι αν η αντίσταση είναι ενστικτώδης αντίδραση στο ξένο χέρι που εμφιλοχωρεί στην τσέπη, ακόμα κι αν τα κίνητρά μας δεν μπορούν παρά να είναι – αρχικά τουλάχιστον – μονάχα οικονομικά, υπάρχει πάντοτε η ελπίδα ότι θα καταφέρει να ανασάνει και να ακουστεί κι όλος αυτός ο φιμωμένος και ταπεινωμένος κόσμος… Ο κόσμος εκείνος που εδώ και δεκαετίες δεν έχει πουθενά χώρο να εκφραστεί.

Από τα πανομοιότυπα ψηφοδέλτια που του βάζουν κάθε τόσο στο χέρι για να του υφαρπάξουν την ψήφο του και δεν τον εκφράζουν, τα λόγια που του βάζουν κάθε βράδυ από τα δελτία στα αυτιά και δεν του αρμόζουν, τις εικόνες που του γεμίζουν μεσημέρι-βράδυ τα μάτια στις τηλεοπτικές ζώνες εν είδη ψυχαγωγίας και τον τυραννούν. Ο κόσμος που τρέχει στις εφορίες, στις πολεοδομίες σε δημόσιες κι ιδιωτικές υπηρεσίες και δεν αντέχει πια ούτε να τσακωθεί.

Αυτό το ξεχείλισμα της οργής για την απροσχημάτιστη αδικοπραγία, την κυριολεκτική – εδώ και χρόνια χιλιοτρόπως συντελούμενη ληστεία – την καραδοκούσα ξένη απληστία που θέλει να αρπάξει ό,τι προλάβει και σε εξευτελιστική τιμή πριν δηλωθεί επισήμως η χρεοκοπία, όλο αυτό δεν είναι οπωσδήποτε δείγμα ιδιοτέλειας, αλλά πρωτίστως υγείας. Πόση ευθύνη έχει ο στριμωγμένος από την ανάγκη που καταφεύγει την ύστατη στιγμή στο φακελάκι ή στο ρουσφέτι;

Ο επί σειρά ετών άνεργος, ο γονιός χρόνια ανέργου παιδιού ή ο συγγενής που βλέπει τον βαριά άρρωστο δικό του άνθρωπο να χαροπαλεύει; Την ώρα της μεγάλης ανείπωτης ανάγκης είναι που πρέπει να αντισταθεί σε ένα σύστημα που στήθηκε με τρόπο ώστε να αγρεύει κομματικούς πελάτες ή εύκολο χρήμα πατώντας πάνω στου άλλου τη δυσκολία ή την αδυναμία; Με τη σόλα πάνω στην καρωτίδα. Όχι ότι δεν είμαστε άνθρωποι του βολέματος ή της άκοπής καλοπέρασης.

Αλλά δεν είμαστε όλοι έτσι. Και δεν μπορεί να έρχονται και να μας προσάπτουν τεμπελιά και ανηθικότητα όταν χαϊδεύοντας και υποδαυλίζοντας επί μακρόν, αυτή ακριβώς την εντοπισμένη μας αδυναμία έδρεψαν καρπούς, έστησαν καριέρες κι έχτισαν περιουσίες. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αδικία – μεγεθυμένη λέγεται και ολοκληρωτισμός – από το να χώνεις άπαντες, ψηλούς, κοντούς, χοντρούς, λιγνούς, αθώους και φταίχτες στο ίδιο τσουβάλι.

Μπορείς λοιπόν, ενώ το πράγμα μοιάζει επιτέλους να σκάει ή τουλάχιστον να οδεύει στο τέλος, εσύ να τρέχεις σε πολιτιστικές εκδηλώσεις; Μπορείς. Η ζωή πάντα και σε πείσμα των πάντων συνεχίζεται. Ακόμα και μετά θάνατον. Μετά τον θάνατο της μάνας το 2008, μετά τον θάνατο της πολιτικής κάπου στη δεκαετία του ‘80, της Εκκλησίας δεν ξέρω πότε, μάλλον δεν ήμουν ακόμη εδώ, στις μέρες μας της ίδιας της κοινωνίας. Η ζωή συνεχίζεται. Ίσως και μετά το πέρας της ζωής. Και ίσως συνεχίζεται όχι μονάχα για τους άλλους που μένουν πίσω και πορεύονται χωρίς εσένα. Αυτή η πρώτη συνειδητοποίηση λέγεται ενηλικίωση, το άλλο σκέλος που αποτελεί μεταφυσική της προέκταση λέγεται πίστη, ανάγκη εμπιστοσύνης στην άδολη και παράλογη αγάπη κάποιου τρίτου. Συνεχίζουμε λοιπόν: Κουβαλώντας μέσα μας την ίδια σχιζοειδή αντίφαση: πολιτιστικές εκδηλώσεις και αγανακτισμένες διαδηλώσεις, στιγμές έμπλεες φόβο θανάτου και στιγμές έμπλεες τρυφερής εμπιστοσύνης στο πρόσωπό Του: «Έχει ο Θεός».

Χωρατεύοντας επιδέξια με τα λογοτεχνικά είδη

2011-06-02T15:18:00.002+03:00

Ray Bradbury
Πέθανε ο σκύλος κατά τ’ άλλα όλα καλά.
Εκδ. Αγρα, 343 σ.
Μτφ. Βασίλης Δουβίτσας

Μην έχοντας διαβάσει το περιβόητο μυθιστόρημα «Φάρενάιτ 451» στο οποίο οφείλει εν πολλοίς την αλαργοτάξιδη φήμη του, και μην τρέφοντας ιδιαίτερα μεγάλη εκτίμηση στο είδος, θεωρούσα τον Ρέυ Μπράντμπερυ έναν εμβληματικό εκπρόσωπο της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας. Ανοίγοντας όμως τη συλλογή διηγημάτων «Πέθανε ο σκύλος, κατά τ’ άλλα όλα καλά» δεν συνάντησα ούτε διαστημόπλοια, ούτε αλλόκοτους κόσμους, μήτε παράξενα πλάσματα. Μετά βίας ένα-δυο φαντάσματα ή οπτασίες.

Η συλλογή περιείχε διαφορετικού τύπου και πολύ διαφορετικά μεταξύ τους διηγήματα. Διηγήματα με την πιο στερεότυπη έννοια του είδους, χωρίς κανένα φανταστικό στοιχείο όπως το ιλαροτραγικό «Οι πολύ καθωσπρέπει φόνοι», διηγήματα με έντονο το στοιχείο του αλλόκοτου ή με έντονο σασπένς όπως «Η Αφαντη» που φέρνουν στον νου τον αγαπημένο του Εντγκαρ Αλλαν Πόε ή τον Χώθορν, και διηγήματα όπως το «Θυμάστε τον Σάσα», «Ηλεκτροπληξία» και «Εκείνη η γυναίκα στο γκαζόν» με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό μια ελαφρά παραμόρφωση της πραγματικότητας, εν είδη μιας ενέσιμης δόσης φανταστικού, που προστίθεται στο κρασί σαν τη ρετσίνα, προσδιορίζοντας την γεύση του. Περιέχει, τέλος, και εντελώς φανταστικά ή απίθανα διηγήματα, όπως το «Πέντε βαθμοί της κλίμακας Ζαχάρωφ-Ρίχτερ».

Ξεχωριστή θέση καταλαμβάνουν τα διηγήματα με θέμα τη λογοτεχνία και έντονο το στοιχείο της διακειμενικότητας όπως η «Τελευταία κοινωνία» και η «Ανταλλαγή», ίσως τα καλύτερα της συλλογής. Στο πρώτο ο συγγραφέας αποτίει φόρο τιμής σε τρεις γίγαντες της λογοτεχνίας, τον Χέρμαν Μέλβιλ, τον Πόε και τον Οσκαρ Ουάιλντ. Στο δεύτερο με μεγάλη τρυφερότητα στα αναγνώσματα της παιδικής και της εφηβικής του ηλικίας και εν γένει στην λογοτεχνία ως κατοικήσιμου και φιλόξενου κόσμου. Πολλά όπως το φωκνερικής πνοής «Χαρίζεται χώμα» ακροβατούν στο όριο του «παράξενου», όλα τους όμως κατορθώνουν να φωτίσουν με απαράμιλλο τρόπο, τόσο χάρη στην ιδιοφυή, πολύ συχνά, σύνθεση της πρότασης του, στις μεταφορές του όσο και ως συνολικές συνθέσεις, τον σημερινό σύγχρονο άνθρωπο και κόσμο. Πόσοι άραγε συγγραφείς μπορούν να μιλήσουν ουσιαστικά για τον θάνατο χωρατεύοντας με τον θάνατο του σκύλου;

Το φάσμα της πυρηνικής αποκάλυψης

2011-06-01T18:18:00.000+03:00

Η «ξαφνική» πυρηνική κρίση της Φουκουσίμα μας έφερε και πάλι αντιμέτωπους με το θεμελιώδες ζήτημα της ολοκληρωτικής καταστροφής, που είχαμε καταφέρει να αποξεχάσουμε. Το πυρηνικό ατύχημα, έβγαλε, όπως θα έλεγαν οι Αγγλοι, έναν σκελετό από την ντουλάπα, τρομοκρατώντας σύσσωμη την ανθρωπότητα, η οποία συνειδητοποίησε αίφνης ότι έχει υψώσει μόνη της μια δαμόκλειο σπάθη πάνω από το κεφάλι της, ικανή ανά πάσα στιγμή να την εξαϋλώσει.
Ένας από τους πρώτους που αναγνώρισαν όχι μονάχα το μέγεθος της αποκαλυπτικής απειλής, αλλά έθεσε επί τάπητος το ζήτημα της θεμελιώδους αλλαγής της ανθρώπινης κατάστασης, «η ύπαρξή μας υπό το φάσμα της βόμβας», όπως την ονομάζει, ήταν ο Εβραίος φιλόσοφος, Γκούντερ Αντερς.

Στο σημαντικότερο έργο του με τίτλο «Η αχρήστευση του ανθρώπου. Μελέτη περί ψυχής στην εποχή της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης» (1956), το οποίο δυστυχώς δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, ο Αντερς (κατά κόσμον Γκούντερ Στερν) αποπειράται να ανιχνεύσει τις φιλοσοφικές, ηθικές και οντολογικές συνέπειες της κατασκευής ενός όπλου μαζικής καταστροφής. Αυτό στο οποίο επιμένει ο Αντερς και το οποίο μας υπενθύμισε βιαίως η κλιμακούμενη πυρηνική κρίση στην Ιαπωνία είναι ότι από την ημέρα της κατασκευής της βόμβας είμαστε όλοι «νεκροί με αναστολή».

Την εποχή της συγγραφής των έργων του η απειλή ήταν συνυφασμένη με την βόμβα και όχι ακόμα με τα πυρηνικά εργοστάσια. Το γεγονός όμως αυτό δεν περιορίζει στο ελάχιστο τον φιλοσοφικό του προβληματισμό. Η απειλή, όσον αφορά στα εργοστάσια εξακολουθεί να είναι μαζική, αλλά όχι ακαριαία, απειλεί δηλαδή χώρες, ηπείρους και ίσως ολόκληρο τον πλανήτη με έναν πιο αργό μολυσματικό θάνατο. «Εάν κάτι επέχει σήμερα στην συνείδηση των ανθρώπων αξία Απολύτου ή Απείρου, δεν είναι πλέον η δύναμη του Θεού ή η δύναμη της φύσης, ούτε καν οι υποτιθέμενες δυνάμεις της ηθικής ή της κουλτούρας: είναι η δική μας δύναμη. Η εκ του μηδενός δημιουργία (ex nihilo), η οποία υπήρξε έκφραση παντοδυναμίας, υποκαταστάθηκε από μια αντίθετη δύναμη: τη δύναμη της εξόντωσης, της απόλυτης εκμηδένισης, κι αυτή τη δύναμη την έχουμε στα χέρια μας», αναφέρει ο μαθητής του Χούσερλ και του Χάιντεγγερ.

Είμαστε, μ’ άλλα λόγια επιτέλους παντοδύναμοι, σε θέση δηλαδή να διαλύσουμε ο ένας τον άλλο. Στο σημείο όπου όλοι οι θύτες γίνονται θύματα. Στην εποχή όπου, όπως λέει, η ηθική της πράξης έχει αντικατασταθεί από τη λειτουργικότητα εργαλείου, η λειτουργικότητα της πυρηνικής βόμβας ή του εργοστασίου αντιστρέφει τη γνωστή ρήση μετατρέποντας κάθε μέσο σε σκοπό, ακόμα και εικονικό. Ομως η πυρηνική βόμβα και κατ’ επέκταση η πυρηνική ενέργεια υπερβαίνει ως πιθανή ενσάρκωση του «Τέλους» το επίπεδο του «σκοπού» ή του «μέσου». Είναι ένα κουτί της Πανδώρας που δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί πουθενά, δηλαδή μια ες αεί απειλή.

Διαβάζοντας Παπαδιαμάντη εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του ή η λογοτεχνία του ως αποκούμπι σε καιρούς κρίσης.

2011-05-26T14:48:00.004+03:00

Είναι πάντα πολύ δύσκολο, αν όχι εκ προοιμίου ακατόρθωτο, να μιλήσει κανείς για μεγάλα αναστήματα του πνεύματος όπως στον τόπο μας ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, χωρίς να προδώσει σε έναν – ακόμα και ελάχιστο βαθμό – τον άνθρωπο ή το έργο. Το σύνηθες, δηλαδή το ανθρώπινο, είναι καθώς αδυνατούμε να τα φτάσουμε να φέρνουμε τα αναστήματα αυτά στα μέτρα μας. Που σημαίνει να αρκούμαστε στο μικρό ή μεγάλο κομμάτι τους το οποίο μπορούμε να συλλάβουμε.

Μια πιθανή δηλαδή ανάγνωση της πολυπροβεβλημένης θέσης των θεωρητικών της λογοτεχνίας, τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1960 και δώθε περί των άπειρων ερμηνειών ενός λογοτεχνικού έργου τέχνης μπορεί να ακριβώς αυτός: Ότι ο εξαντλητικός προσδιορισμός του έργου είναι εκ των πραγμάτων αδύνατος. Ότι κάθε απόπειρα οριστικού ορισμού είναι ταυτόχρονα και ένας περιορισμός του έργου και του ανθρώπου.

Σε αυτά προσθέστε ότι τα μεγάλα έργα ονομάζονται κλασικά όχι γιατί τους αποδίδουμε ιστορική ή μουσειακή αξία, αλλά επειδή έχουν κάτι ιδιαίτερο και ξεχωριστό να πουν σε κάθε εποχή. Κάτι που σε προηγούμενες ιστορικές συνθήκες ή συγκυρίες είτε δεν το είχαμε ανακαλύψει, είτε το ακούγαμε αμυδρά, σαν ψίθυρο χωρίς να του δίνουμε την σημασία που του δίνουμε τώρα. Κάτι που δεν αντιλαμβανόμασταν διότι τότε δεν ανταποκρινόταν – γιατί δεν είχαν ακόμα προκύψει – στις τωρινές μας ανάγκες. Και λέγοντας ανάγκες δεν εννοούμε τα ιδιοτελή μας ατομικά συμφέροντα, αλλά κάτι που πηγάζει από μεγαλύτερο βάθος, χωρίς το οποίο δεν μπορούμε να ζήσουμε. Τα μεγάλα έργα λέγονται κλασικά επειδή μπορούν να φωτίσουν σήμερα τη δική σας καθημερινή πραγματικότητα με τρόπο διαφορετικό απ’ ότι το έκαναν για την προηγούμενη γενιά των πατεράδων ή των παππούδων σας.

Κάνοντας εδώ μια μικρή παρέκβαση θέλω να επισημάνω ότι αυτή τη διαδικασία περιγράφουμε με την χιλιοταλαιπωρημένη και συνήθως παρεξηγημένη λέξη παράδοση. Παράδοση δεν είναι να τρως ταραμοσαλάτα την Καθαρά Δευτέρα επειδή έτσι συνηθίζεται και την επομένη να επιστρέφεις στις μπριζόλες, ούτε – ακόμη χειρότερα – να ψηφίζεις το κόμμα που ψήφιζαν οι γονείς σου. Παράδοση είναι διαδικασία γονιμοποίησης του προσλαμβανομένου ήθους – δηλαδή ενός τρόπου ζωής – σύμφωνα με τις βαθύτερες ανθρώπινες ανάγκες εκείνου που προσλαμβάνει. Παράδοση σημαίνει παραλαμβάνω ένα δώρο, κάνω κάτι που με έμαθαν να κάνω οι προηγούμενοι το οποίο με βοηθάει να ζήσω σήμερα τη ζωή μου μαζί με τους συγχρόνους μου. Αν αυτή η διαδικασία είναι απλώς μια σύμβαση ή σεβασμός μιας παραδεδεγμένης μορφής, με τα χρόνια καταντάει ακατανόητη, «νεκρό γράμμα», δηλαδή βαρίδι που αντί να μας βοηθάει να συμβιώσουμε, λειτουργεί ως αναχρονιστικό εμπόδιο στην επαφή μας με τον σύγχρονο κόσμο. Με άλλα λόγια μπορεί το ίδιο πράγμα π.χ. η νηστεία της Σαρακοστής να προσφέρει νόημα στη ζωή κάποιου βοηθώντας τον να εξελιχθεί ως άνθρωπος και σε κάποιον άλλο να τον καταδικάζει σε παρατεινόμενη άγνοια του εαυτού του.

Κλείνοντας την παρένθεση επιστρέφω στα προηγούμενα για να τονίσω ότι σας μιλώ με δεδομένη την αποτυχία μου καθώς ως μειράκιο, δηλαδή παιδαρέλι στα γράμματα αδυνατώ να μιλήσω με τρόπο οριστικό ή τελεσίδικο για τον Παπαδιαμάντη, το έργο ή και μέρους αυτού. Τολμώ δε να πω, ακριβώς επειδή έργα σαν του Σολωμού, του Παπαδιαμάντη, του Ντοστογιέφσκι, του Σαίξπηρ ή του Δάντη είναι ανεξάντλητα και ξαναγεννιούνται σε κάθε εποχή – κάθε που διαβάζονται από νέους αναγνώστες από την αρχή – ότι ακόμα και προσεγγίσεις όπως του Ζήσιμου Λορεντζάτου, του οποίου το κείμενο «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης» υπέδειξε πώς πρέπει να τον διαβάζουμε για να μην τον περιορίζουμε και τον αδικούμε ή του Ελύτη και αργότερα του Χρήστου Βακαλόπουλου που έριξαν φρέσκο ζωντανό φως στο έργο του, ακόμα δηλαδή και οι ευτυχέστερες προσεγγίσεις παραμένουν πάντα μερικές. Μ’ άλλα λόγια ανοιχτές και εν ζωή, αλλά ταυτόχρονα προσωπικές άρα σε ένα βαθμό υποκειμενικές, προσδιοριζόμενες από την εποχή τους. Προσεγγίσεις όμως που μας καλούν να σταθούμε κριτικά και επιλεκτικά απέναντί τους. Συνεπώς απόψε εγώ από την πλευρά μου δεν μπορώ παρά να αποτολμήσω μονάχα μια εντελώς προσωπική προσέγγιση στο έργο και στον άνθρωπο, απαντώντας στο εύλογο εκ πρώτης ερώτημα αν και γιατί τον διαβάζουμε σήμερα, εκατό χρόνια από τον θάνατό του.

Πριν προχωρήσω πρέπει επίσης να σας πω ότι δεν έχω ούτε διαβάσει ολόκληρο τον Παπαδιαμάντη απ’ άκρη σ’ άκρη, ούτε θυμάμαι τα διηγήματά του απέξω όπως οι ξεσκολισμένοι μελετητές του. Τον διαβάζω λίγο λίγο και ξανά και ξανά για να μην τελειώνει ποτέ. Αν έχω κάτι προσωπικό να σας πω για τον Παπαδιαμάντη – που μάλλον το είπα ήδη – είναι να προσπαθήσω να σας εξηγήσω ακριβώς γιατί μεγαλώνοντας νιώθω ολοένα και μεγαλύτερη ανάγκη, αλλά και άφατη απόλαυση να επιστρέφω κάθε τόσο σ’ αυτόν.

Ο πιο πρόσφορος για μένα τρόπος να ξεκινήσω είναι αναφερόμενος στα λόγια του πιο κοντινού μου χρονικά ανθρώπου ο οποίος πριν από είκοσι ακριβώς χρόνια, το 1991 απάντησε στο ίδιο ερώτημα, στον αείμνηστο συγγραφέα – το πιο προικισμένο της γενιά του – τον Χρήστο Βακαλόπουλο. Γιατί ένα άλλο μεγάλο εφόδιο που προσφέρει στους κατοπινούς η τακτική γόνιμη πρόσληψη της παράδοσης από ορισμένους ανθρώπους είναι ότι δημιουργεί ένα σκαλοπάτι που τους οδηγεί ευκολότερα στους παλαιότερους.

Χρειάζομαι δηλαδή τον Βακαλόπουλο για να πλησιάσω τον Λορεντζάτο, και χρειάζομαι τον Λορεντζάτο και τον συγκαιρινό του Οδυσσέα Ελύτη για να πλησιάσω τον Παπαδιαμάντη. Όσο εγγύτερα σε μένα βρίσκεται ο διαμεσολαβητής μου, τόσο μεγαλύτερες οι πιθανότητες να εκφράζει σε μεγαλύτερο βαθμό τις τωρινές μου ανησυχίες και απορίες. Σε αυτό βέβαια πρέπει κανείς να προσμετρήσει και την οξυδέρκεια και το βάθος της ανάλυσης του κάθε ανθρώπου. Δεν συνεπάγεται δηλαδή ότι ο νεότερος έχει πάντα να μας αποκαλύψει πιο ουσιαστικά για την εποχή μας πράγματα. Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος λόγου χάρη έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου στηλιτεύοντας την κακή πρακτική του δανεισμού και προβλέποντας την σημερινή κρίση ήδη από το 1968.

Να λοιπόν τι μας λέει ο Βακαλόπουλος στα 1991 για τον Παπαδιαμάντη:

«Οι φυλακισμένοι και οι άρρωστοι καταφεύγουν συχνά στην Αγία Γραφή και μερικοί Ελληνες στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Καθώς ο ελληνικός κόσμος χαλαρώνει στην ασφυκτικά αναπαυτική αγκαλιά της φανταστικής ευρωπαϊκής κοινότητας, αυτού του πολυσυλλεκτικού κατασκευάσματος που στηρίζεται στην αναγκαιότητα της οικονομίας κι όχι σε εκείνη του αισθήματος, ο Παπαδιαμάντης θα έπρεπε ν’ απομακρύνεται και να χάνεται από τα μάτια μας, όπως τόσοι άλλοι πριν και μετά από αυτόν. Εμείς οι ίδιοι, σαρκικοί, υλόφρονες και νωθροί άνθρωποι, θα έπρεπε να τον είχαμε φυλακίσει μια για πάντα στα σχολικά αναγνωστικά ή σε κάποιο λογοτεχνικό μουσείο. Ομως ο Παπαδιαμάντης λάμπει περισσότερο παρά ποτέ κι αυτό συμβαίνει παρά τη θέλησή μας. Όσο ο κόσμο γύρω μας αποχαιρετάει τον δικό του τόσο η φήμη του μεγαλώνει, όσο οι ερμηνείες για τη ζωή και το έργο του πληθαίνουν τόσο εκείνος τις αντιπαρέρχεται και επιβιώνει· η παρουσία του αφήνει ένα ανεξίτηλο χνάρι».

Στα είκοσι χρόνια που πέρασαν από την δημοσίευση του παραπάνω κειμένου όλα δείχνουν ότι έχουμε προχωρήσει μακριά στον δρόμο που μας απομακρύνει από τον Παπαδιαμάντη.

Όχι μόνο η ευρωπαϊκή κοινότητα που οραματιζόταν ο κοινοτιστής Ντενί ντε Ρουζμόν επιβεβαίωσε τις χειρότερές του προβλέψεις αποτελώντας ουσιαστικά μια πρόσκαιρη οικονομική συνεργασία αντικρουόμενων εν πολλοίς συμφερόντων, η οποία δεν κατόρθωσε ποτέ να εξελιχθεί σε πολιτική οντότητα και ακόμα λιγότερο να αποκτήσει κοινό πολιτιστικό άξονα, αλλά βιώνουμε ήδη τα επίχειρα της φαντασιώδους επιθυμίας που επωάστηκε εντός της, για άκοπη, απρόσκοπτη και αέναη μεγιστοποίηση της καταναλωτικής μας ευχέρειας και των καταναλωτικών μας απολαύσεων.

Σήμερα που βιώνουμε με εξαιρετικά απότομο και επώδυνο τρόπο την απομάγευση από το ευρωπαϊκό (κατ’ αντιστοιχίαν με τον αμερικανικό) όνειρο, τη λεγόμενη οικονομική κρίση, σήμερα που η κατάλυση της υποτυπώδους κοινωνικής μας συνοχής μοιάζει ολοένα και πιθανότερο ενδεχόμενο, η ενασχόληση με τον Παπαδιαμάντη και κατ’ επέκταση με τα γράμματα και τις τέχνες φαντάζει υπερβολική πολυτέλεια, αν όχι εγωκεντρική αδιαφορία για τα κοινά που αγγίζει τα όρια της ύβρεως.

Εδώ, θα πουν κάποιοι, τίθεται ζήτημα αν θα έχουμε αύριο δουλειά, εδώ απειλείται το μέλλον μας και εσείς ασχολείστε με τον Παπαδιαμάντη; Με έναν συγγραφέα που εκτός των άλλων γράφει σε μια δυσνόητη, σχεδόν ακαταλαβίστικη, παρωχημένη γλώσσα για να μας διηγηθεί περίεργες ιστορίες μιας άλλης ξεχασμένης εποχής; Αυτή η φαινομενικά εύλογη αντίδραση ψηλαφείται και εμπειρικά μέσα από τη σταδιακή συρρίκνωση του αριθμού των ανθρώπων που τον διαβάζουν: Των ανθρώπων που μπορούν να χαρούν και να απολαύσουν την μελωδική του γλώσσα. Και από την ακόμα δραστικότερη μείωση του αριθμού εκείνων που μπορούν, ακολουθώντας την προτροπή του Λορεντζάτου, να συλλάβουν ολόκληρο, αδιαχώριστα δηλαδή, το έργο μαζί με τον άνθρωπο.

Καθώς οι συνθήκες της ζωής μας και κατά συνέπεια ο κόσμος μας μοιάζει πολύ διαφορετικός ακόμα και από εκείνον του Βακαλόπουλου η σχέση μας με τον Παπαδιαμάντη δεν έχει απλώς διασαλευθεί περισσότερο, αλλά μοιάζει έτοιμη να διαρραγεί οριστικά, ακυρωμένη από άλλες πιο ζωτικές προτεραιότητες με πρώτη απ’ όλες το απειλητικό φάσμα της επιβίωσης. Και στη διασάλευση αυτή πρέπει κανείς να συμπεριλάβει και όλους εκείνους που αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν την λογοτεχνία (του Παπαδιαμάντη συμπεριλαμβανομένου) ως όχημα απόδρασης από την δύσκολη, σκοτεινή και απειλητική πραγματικότητα. Ως ένα όμορφο ψέμα που μπορεί να μας νανουρίσει γλυκά, διαλύοντας τις μελανόπτερες σκέψεις και τα ζοφερά όνειρα, χαρίζοντάς μας ξέγνοιαστο ύπνο.

Με όλα αυτά τα δεδομένα, έχει λοιπόν καμιά ισχύ, έστω και ελάχιστο περιεχόμενο αλήθειας η αλλοτινή θέση του Βακαλόπουλου ότι ο «Παπαδιαμάντης λάμπει περισσότερο παρά ποτέ»; Ότι «όσο ο κόσμος γύρω μας αποχαιρετάει τον δικό του τόσο η φήμη του μεγαλώνει»; Και τι μπορεί να εννοεί – αν δεν ειρωνεύεται – με την φράση «κι αυτό συμβαίνει παρά τη θέλησή μας»;

Η απάντηση που αποτολμώ κι αν σας φαίνεται υπερβολική σας παρακαλώ να με συγχωρέσετε, είναι ότι η εμβάπτιση στο έργο και η σχέση με τον Παπαδιαμάντη δεν αποτελεί μόνον εφόδιο, αλλά και κριτήριο της επιβίωσης του σύγχρονου ελληνισμού.

Το καλό με την πάροδο του χρόνου είναι ότι ενίοτε παρασέρνει μαζί του και άσκοπα διλήμματα που μας τυραννούν. Το καλό με τις συνθήκες κρίσεις είναι ότι δεν υπάρχει πλέον χρόνος και χώρος για άσκοπα ζητήματα. Όταν δηλαδή σήμερα αναρωτιόμαστε και προσπαθούμε να ψυχανεμιστούμε την τωρινή μας σχέση με τον Παπαδιαμάντη το κάνουμε έχοντας αφήσει πλέον πίσω μας το παρωχημένο δίλημμα αν ήταν σπουδαίος λογοτέχνης ή άγιος των γραμμάτων. Νομίζω ότι σήμερα μπορούμε να τον πλησιάσουμε χωρίς να χρειάζεται να βροντοφωνάξουμε όπως ο Βακαλόπουλος ότι «δεν μπορούμε να μεταμορφώσουμε τον Παπαδιαμάντη ούτε σε καλό συγγραφέα μόνο, ούτε σε ταπεινό ασκητή».

Θέλω δηλαδή να πω ότι σήμερα είτε ξέρουμε τι θα πάμε να βρούμε διαβάζοντάς τον, είτε δεν ξέρουμε απολύτως τίποτα για τον άνδρα, συνεπώς ακόμα κι όταν τον τεμαχίζουμε σαν σφαχτάρι για να διαλέξουμε το κομμάτι του γούστου μας, δεν υπάρχει περίπτωση να το κάνουμε από άγνοια, αλλά με πλήρη επίγνωση της λαθροχειρίας μας. Το ίδιο εν πολλοίς ισχύει τουλάχιστον για τη δική μου γενιά και κάτω, όσον αφορά και στη γλώσσα, καθώς όχι απλώς έχουμε αφήσει πίσω μας, αλλά δεν γνωρίσαμε το σχίσμα μεταξύ δημοτικής και καθαρεύουσας. Με άλλα λόγια η γλώσσα του Παπαδιαμάντη δεν κουβαλάει εκ προοιμίου – γιατί οι ιδεολογικοί λόγοι που την φόρτωναν έχουν πλέον σβήσει – τη ρετσινιά της «συντηρητικής» ή «ξεπερασμένης» γλώσσας, αλλά στη χειρότερη περίπτωση αντιμετωπίζεται ως ξένη μαζί με τα αρχαία και τα αγγλικά. Κι αυτή είναι υπό μια έννοια ευτυχής συγκυρία διότι αν μας είναι ξένη, μπορούμε να την οικειοποιηθούμε χωρίς προκαταλήψεις από την αρχή.

Με το που κάνουμε λοιπόν το βήμα και εισέλθουμε ανάλαφροι και χωρίς ιδεολογικά βαρίδια στον γλωσσικό κόσμο του Παπαδιαμάντη ξεκινάει μια διαδικασία «αμφίδρομης» αναγνώρισης την οποία δεν ελέγχουμε, που συμβαίνει μ’ άλλα λόγια όπως τόνισε ο Βακαλόπουλος «παρά τη θέλησή μας». Αναγνωρίζουμε κατ’ αρχάς έναν οικείο τόπο ή θεολογικά μιλώντας μια οικεία κτίση. Στις περιγραφές του φυσικού τοπίου, μέσα από τα «θαμνώδη» παπαδιαμαντικά «ρήματα και φύλλα καταπράσινα της γλώσσας» που δοξολογεί ο ποιητής Νίκος Καρούζος αναγνωρίζουμε την θάλασσα που έχουμε κολυμπήσει, «βουνά κι ακρογιάλια, κοιλάδες και πηγές, αμπέλια, δεντρώνες, περιβόλια, ως και μια λίμνη», με τα λόγια του Ελύτη, βράχους, κυπαρίσσια, καλντερίμια που έχουμε περπατήσει, χρώματα, ακόμα και μυρωδιές που κουβαλάμε μέσα μας. Θα αναγνωρίσουμε δηλαδή οπωσδήποτε και με την ίδια λαχτάρα που αναγνωρίζουμε έναν συμπατριώτη μας στα ξένα, «μιαν ωραίαν τοποθεσίαν, προσφιλή εις τας αναμνήσεις» μας.

Η περιγραφή του Παπαδιαμάντη (η υποβλητική στη φαντασία δύναμη των εικόνων του είναι ανυπέρβλητη) ανασταίνει περιγράφοντας τον ελληνικό τόπο με τρόπο που ξεπερνάει κάθε ηθογραφία. Κι ο Καρκαβίτσας μιλάει για τη θάλασσα, αλλά ως κομμάτι ή χαρακτηριστικό της ζωής του ναυτικού με την οποία λίγοι σήμερα μπορούμε να ταυτιστούμε. Ο έρωτας του παιδίου για την Βασιλικήν δρυν – ξέχωρα από το όνειρο και την οπτασία – εκφράζει μια πρωτογενή σχέση των κατοίκων αυτού του τόπου με την φύση – η οποία δεν είναι ποτέ απρόσωπη – έναν τρόπο σχέσης που δεν θα βρούμε σε έναν Γερμανό ή Δανό, αλλά ούτε και στον γείτονά μας τον Ιταλό. «Αυτή τη μεγάλης διαφάνειας θαλασσογραφία», για να δανειστώ και πάλι τα λόγια του Ελύτη, «και μαζί τυπολογία ελληνικής ζωής που άπαξ υπήρξε και που δεν ξεγράφεται με τίποτε· που δεν αποτελεί μήτε παρελθόν μήτε παρόν μήτε μέλλον, αλλά αποτύπωση, σε μιαν ορισμένη ιστορική στιγμή και πάνω σ’ ένα συγκεκριμένο υλικό, μιας σταθερής εκφραστικής που χαρακτηρίζει ανέκαθεν τον Ελληνα και είναι πάντοτε η ίδια».

Διαβάζοντας δηλαδή Παπαδιαμάντη αναγνωρίζουμε τον τόπο μας, αλλά και μια αντανάκλασή του ελληνικού τοπίου – έναν τρόπο διάχυσης του φωτός – στο πιο μύχιο κομμάτι του εαυτού μας. Ενώ δηλαδή διαβάζουμε ταυτόχρονα είναι σαν να μας «διαβάζει» το κείμενό, αποκαλύπτοντάς μέσα μας – εφόσον θελήσουμε να το δούμε – ένα συγκεκριμένο τοπίο ή θεολογικά και πάλι μιλώντας μια συγκεκριμένη οικονομία της κτίσης.

Η «αμφίδρομη» αυτή λειτουργία αναγνώρισης ή αίσθηση του οικείου είναι ακόμα εντονότερη στους παπαδιαμαντικούς χαρακτήρες. Γριές και γέροι, καπετάνιοι και ψαράδες, γεωργοί και αχθοφόροι, παπάδες και ψάλτες, κοπέλες και παιδιά, «γερόντοι χαρακωμένοι από τους λεβάντηδες, κοπέλες κρουστές σαν τα βότσαλα», μας λέει καλύτερα και πάλι ο Ελύτης, μια κοινωνία ανθρώπων μιας άλλης, αλλά ταυτόχρονα και της δικής μας – σε κάθε εποχή – εποχής. Η αναγνώριση αρχίζει από τα πιο άμεσα επαληθεύσιμα, από τις συμπεριφορές, τις συνήθειες και τα χούγια που εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε γύρω μας. Οι υποψήφιοι και οι ψηφοφόροι που παρελαύνουν στις σελίδες του διηγήματος Οι Χαλασοχώρηδες έχουν τα ίδια εναύσματα και τα ίδια ελατήρια με τη σημερινή πελατεία των πολιτικών κομμάτων. Εδώ η αναγωγή από τον κουτοπόνηρο ήρωα του Παπαδιαμάντη που πασχίζει να εκμεταλλευτεί την ανάγκη των κομμάτων για ψήφους μέχρι τη σημερινή ανερυθρίαστη εξαγορά της ψήφου των πολιτών από ένα συντεταγμένα κομματικό εκλογικό μηχανισμό που εργάζεται 365 μέρες τον χρόνο γίνεται σχετικά εύκολα.

Η αναγνώριση δομικών ψυχικών στοιχείων της ιδιοσυγκρασίας του Έλληνα στους προ-νεωτερικούς παπαδιαμαντικούς ήρωες, έμπλεους αθωότητας, ακόμα και στις «ειδεχθείς» περιπτώσεις των φονιάδων, όπως η φόνισσα, η οποία σκοτώνει θέλοντας να κάνει το καλό, είναι σίγουρα δυσκολότερη υπόθεση. «Είναι κανείς από το μέρος της αθωότητας», λέει ο Ελύτης, «σε δύο περιπτώσεις: όταν δεν έχει φτάσει σε σημείο να υποψιαστεί καν το μαύρο· κι όταν το έχει διατρέξει ως την έσχατη άκρη του, έτσι που να πατήσει από το άλλο μέρος πάλι στο λευκό».

Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη είτε δεν υποψιάζονται το μαύρο – το μαύρο του Ολοκαυτώματος ή των ρωσικών Γκούλαγκ που γνώρισε ο 20ος αιώνας, το μαύρο του Άμπου Γκράιμπ που γνώρισε ο δικός μας – είτε μπαινοβγαίνουν από το δικό τους αραιό μαύρο στο λευκό όπως οι άγιοι.

Επιτρέψτε μου άλλη μια μικρή σε αυτό το σημείο παρέκβαση με την οποία επιζητώ να τονίσω ακόμα περισσότερο το αίσθημα οικειότητας που μας γεννούν – παρά τις τεράστιες διαφορές μας – οι ήρωες του Παπαδιαμάντη. Στο Παρίσι ένας ελληνιστής δίδασκε στο πανεπιστήμιο Παπαδιαμάντη. Ανέβαινε στον πίνακα και τον χώριζε στα δυο με μια κατακόρυφη λευκή γραμμή. Στη μια μεριά επάνω έγραφε, «αμαρτωλοί» και στην απέναντι «αναμάρτητοι ή άγιοι». Στη συνέχεια έγραφε την ίδια σειρά ονομάτων και στις δύο στήλες για να καταλήξει λέγοντας ότι ο άνθρωπος αυτός είναι ανισόρροπος και τρελός. Για τους Έλληνες που βρίσκονταν στο ακροατήριό του αυτή η διπλή ιδιότητα των παπαδιαμαντικών ηρώων δεν είχε τίποτε το περίεργο, πόσο μάλλον το μεμπτό.

Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη, όπως και οι αμαρτωλοί στην ελληνική ορθόδοξη παράδοση, αμαρτάνουν και μετανοούν πέφτουν και σηκώνονται διασχίζοντας το μαύρο μέχρι το λευκό και πέφτοντας πάλι στο σκοτάδι μέχρι την ύστατη στιγμή της δικαίωσης. Μέχρι δηλαδή τον θάνατο τους όπου ή αγιάζουν σαν την πρώτη γυναίκα του Καραχμέτη ή αγκαλιάζονται με ευσπλαχνία από τον αφηγητή. Αλλά ακόμα και από την ίδια τη φύση που σκεπάζει τον γέροντα του Ο έρωτας στα χιόνια με τον λευκό μανδύα της ή από τα ζωντανά της, σαν τη φώκια που μοιρολογεί μαζί με την πτωχή Ακριβούλα, «τα πάθια και τους καϋμούς του κόσμου».

Αντιμετωπίζονται δηλαδή με τόση συμπόνια, με τόση πονεμένη αγάπη που υπερβαίνει και αναιρεί κάθε προηγούμενη αμαρτία ή κοινώς λεγόμενη αστοχία του βίου τους. Ο Παπαδιαμάντης συμπάσχει, κάνοντάς μας συν-κοινωνούς του πάθους του, μαζί με τους νεκρούς του, αναλαμβάνοντας σαν άλλος Χριστός την αμαρτία τους εν είδη εξομολόγου μην αφήνοντας κανέναν ασυγχώρητο και ασυνόδευτο στον θάνατο.

Θα μου πείτε όμως, τι μπορούμε να αναγνωρίσουμε σήμερα από τον εαυτό μας πίσω από όλα αυτά; Στη σημερινή δηλαδή αποϊεροποιημένη – αντιχριστιανική προσδιορίζει ο Σωτήρης Γουνελάς – εποχή μας, πώς μπορεί να υποστηρίζει κανείς ότι ο υπέρ ή μετά - φυσικός κόσμος των ηρώων του Παπαδιαμάντη δεν θα μας ξενίσει, σκανδαλίζοντάς μας όπως τον προαναφερθέντα Γάλλο καθηγητή; Γιατί απλούστατα – έστω και σε ελάχιστο βαθμό – αναγνωρίζουμε σύμφωνα με τα λόγια του Βακαλόπουλου «κάποιο σημάδι ή κάποιο νήμα που μας οδηγεί σε αυτό που» [κατά βάθος] «είμαστε».

Αναγνωρίζουμε τον εν δυνάμει ιδανικό εαυτό μας γιατί όπως λέει και πάλι ο Βακαλόπουλος «μοιάζουμε μόνο με τον εαυτό μας, τίποτα λιγότερο, τίποτα περισσότερο». Ο Έλληνας ακόμα και χωρίς να το γνωρίζει κουβαλάει μέσα του επιθυμώντας διακαώς να την ενσαρκώσει, την αρχοντιά της συγχώρεσης. Κάτι εμφανές στην έμφυτή του τάση να μην κρατάει υποδεκάμετρο και ζυγαριά όταν πλησιάζει τους άλλους, στην ανάγκη του να τους συγχωρέσει, να χωρέσει τα καλά και τα κακά τους μαζί με τα δικά του. Στην έμφυτη τάση για συμπόνια προς τον κατατρεγμένο, τον χτυπημένο και τον αδικημένο, τον άνθρωπο που υποφέρει δηλαδή κάθε άνθρωπο. Ακόμα και η κακή πλευρά του, η οργίλη φύση του και η τάση του να εξαπατά και να κοροϊδεύει είναι όπως σωστά λέει ο λαός η «ανάποδή του»: μια πληγωμένη φιλευσπλαχνία και ευρυχωρία που αγάλλεται όταν αναγνωρίζει αλλού την «καλή της», όπως π.χ. στο παπαδιαμαντικό έργο.

Πηγαίνοντας ένα σκαλί πιο κάτω ή πιο βαθιά στην ανάγνωση του Παπαδιαμάντη αναγνωρίζουμε, σύμφωνα με την εξαιρετική διατύπωση του Βακαλόπουλου, «την ιερή μελωδία της πραγματικότητας». Η ανεξάντλητη φιλευσπλαχνία και συμπόνια για τους ανθρώπους και τα πράγματα είναι συνυφασμένη με άλλα λόγια με μια αρχέγονη αίσθηση του ιερού η οποία ευδοκίμησε σε αυτά τα μέρη από αρχαιοτάτων χρόνων. Ένα δέος, δηλαδή σεβασμό για τη ζωή και τον θάνατο, για την απόκοσμη αιτία και τον σκοπό τους, αλλά και για ολόκληρη την φύση ή την κτίση την οποία βρεθήκαμε να κατοικούμε. Μια βαθιά αίσθηση ότι δεν μπορεί κανείς να παραβαίνει ατιμώρητα – ύβρη ονόμαζαν αυτή την υπέρβαση του μέτρου οι αρχαίοι – τους νόμους της ζωής ή του θανάτου. Κι αυτή η στάση δεν συνεπάγεται επουδενί ανάσχεση της ατέρμονης διαδικασίας αναζήτησης της γνώσης αλλά την ανάγκη διατήρησης ενός μέτρου – που στα μέρη μας καλείται ανθρωπιά – το οποίο άπαξ και υπερβαθεί παύει ο άνθρωπος να είναι άνθρωπος και μετατρέπεται σε αγρίμι. Ο Παπαδιαμάντης συμπληρώνει ο Βακαλόπουλος «πιάνει με δέος ένα νήμα που τον οδηγεί στην πνευματική ρίζα της κτίσεως».

Αν λοιπόν θελήσουμε να φτάσουμε ως την άκρη και να κοιτάξουμε, όπως λέει ο Λορεντζάτος «ποια είναι η ρίζα ή η ‘μυστική φωταγωγία’ (…) που στηρίζει τον κόσμο της σποραδικής ταπεινοσύνης ή της πρωτευουσιάνικης φτωχολογίας των διηγημάτων του» , αν θελήσουμε δηλαδή να δούμε ποια συγκεκριμένη αντίληψη του ιερού διακόνησε με τη ζωή και το έργο του ο Παπαδιαμάντης θα ανακαλύψουμε τον κόσμο ορθόδοξης ελληνικής χριστιανοσύνης. Μόνο μέσα από το πρίσμα αυτού του κόσμου μπορούμε «να καταλάβομε», συνεχίζει ο Λορεντζάτος, «τον Παπαδιαμάντη, όχι μόνο ως λογοτέχνη, αλλά σαν πνευματικό μας κεφάλαιο». Κι εκεί θα αντιληφθούμε, προσθέτει ο Σεφέρης, ότι στον Παπαδιαμάντη «το δόγμα γίνεται φύσις», ότι «δεν μπορεί να το αποχωρίσει κανείς από τον άνθρωπο χωρίς να τον μειώσει καίρια στο σύνολό του». Θα ανακαλύψουμε έναν χριστιανισμό που δεν απαρνείται, αλλά καταφάσκει στην φύση, εξυψώνοντας την ως κτίση μαζί με τον άνθρωπο. «Η αγιοσύνη», τονίζει ο Ελύτης, «αποχτάει αφή και η αφή αγιοσύνη, με έναν τρόπο που πριν από τον χριστιανισμό θα ήτανε δύσκολο να το συλλάβεις από το ένα μέρος και μετά τον χριστιανισμό από το άλλο».

Ανακεφαλαιώνοντας λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι οι νεότερες γενιές έχουμε την ευκαιρία να προσεγγίσουμε ελεύθεροι από τις ιδεολογικές διαμάχες του παρελθόντος τον Παπαδιαμάντη, γνωρίζοντας ότι όσοι επιμένουν σε κάποια από τις ακραίες εκδοχές της σύγκρουσης το κάνουν με ιδιοτέλεια – συνήθως για να προσποριστούν κύρος από τον άνδρα. Μπορούμε επίσης να πούμε ότι η ανάγνωση του Παπαδιαμάντη είναι μια μυητική διαδικασία αναγνώρισης του εαυτού μας σε πολλά επίπεδα.

Ότι ακόμα κι αν σταματήσουμε στη μέση της κλίμακας γνωρίζουμε σήμερα πόσα και ποια επίπεδα κάτω μπορούμε να κατέβουμε για να τον συλλάβουμε ολόκληρο μαζί με τον πνευματικό του κόσμο. Ακόμα δηλαδή και αν αποφασίσουμε να τον διαβάσουμε μόνο ως λογοτέχνη, στα στενά – περιορισμένα – όρια της τέχνης ως αυτοσκοπού, ακόμα και τότε το παπαδιαμαντικό έργο θα λειτουργεί ως εργαλείο για την κατανόηση και την ισότιμη συνομιλία με άλλα κορυφαία έργα διαφορετικών πολιτισμών.

Έτσι ο συγγραφέας και φιλόλογος Λουκάς Κούσουλας φέρνει κοντά βάζοντάς τους να συνομιλήσουν γόνιμα τον Παπαδιαμάντη με τον Μπόρχες και τον Προυστ. Μας βοηθάει με αυτό τον τρόπο να καταλάβουμε καλύτερα – καθώς σήμερα δεν συνομιλούμε με τη Δύση, αλλά αποτελούμε κομμάτι της – και τους δύο ξένους, αλλά και τον Έλληνα συγγραφέα. Δηλαδή την σημερινή μας συνθήκη.

«Αυτοβιογραφούνται», λέει ο Κούσουλας, «ο Παπαδιαμάντης κι ο Προυστ με τον δικό τους ξεχωριστό τρόπο. (…) Στο νου τους έχουν τη ζωή τους πρώτα – πήγα να ειπώ την ψυχή τους - , πώς κερδίζεται ή χάνεται αυτή ακριβώς, η ζωή, ο βίος του καθενός, και είναι στο σημείο αυτό που μπαίνει στη μέση η τέχνη τους, ως το πλέον πρόσφορο όργανο να κάμουν το καλύτερο δυνατόν, να ‘κερδίσουν’ ή να εξαγοράσουν τον χαμένο καιρό τους. Ξέρουν καλά, ζουν το περιορισμένο πράγμα που είναι ο βίος του ανθρώπου και, ανάγοντας τον στην περιωπή της τέχνης, την τέχνη ακολούθως αυτή στην περιωπή μιας υπέρβασης, αναλαμβάνουν τελικά την καλογερική της διακονίας της με απόλυτη αφοσίωση και αυταπάρνηση».

Σήμερα ωστόσο που η καθημερινότητα βιώνεται ως κρίση που απειλεί από το εισόδημα, μέχρι την κοινωνική, και ενδεχομένως ακόμα χειρότερα την φυσική μας υπόσταση, τα θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με το ποιοι είμαστε και που πάμε τίθενται επιτακτικότερα μέρα με την μέρα ως άμεσα συνυφασμένα όχι απλώς με την επιβίωση, αλλά το νόημα του βίου. Σε τέτοιες εποχές άνθρωποι σαν τον Παπαδιαμάντη με στάση και το έργο τους μπορούν να αποτελέσουν έναν δρόμο όχι απλώς για την καλύτερη κατανόηση της λογοτεχνίας, αλλά για την ανακάλυψη του εαυτού μας.

Μπορεί να μας βοηθήσει να ξυπνήσουμε και να δούμε το βαθύτερο μας πρόβλημα είναι πως τόσα χρόνια κυνηγούσαμε να ζήσουμε μια άλλη δαπανηρή και πιο απολαυστική ζωή «μπλεγμένοι στην άρνηση της ζωής και στην αισθητικοποίηση του θανάτου», όπως λέει ο Βακαλόπουλος. «Πολεμώντας», όπως έλεγε «με όλες μας τις δυνάμεις το κοινό ελληνικό αίσθημα που υπηρετούσε ο Παπαδιαμάντης». Υπ’ αυτή την έννοια η διεθνής οικονομική κρίση ήταν μια συγκυρία που μας ξύπνησε απότομα από το όνειρο, το οποίο χρηματοδοτούσαμε αλόγιστα με δανεικά.

Αν όμως δεν φτάσουμε την ανάλυσή μας μέχρις εκεί, το παπαδιαμαντικό έργο μπορεί να μας βοηθήσει απλώς – κι αυτό δεν είναι λίγο – να αντιληφθούμε όπως λέει ο Ελύτης, «την πρόοδο με τα ποιοτικά κι όχι τα ποσοτικά μέτρα», να γίνουμε δηλαδή περισσότερο αυτάρκεις και λιγότερο εξαρτημένοι από πλασματικές ή εικονικές ανάγκες, να αποκτήσουμε συμπόνια και ευσπλαχνία, καλλιεργώντας μια αίσθηση ιερού, δηλαδή ανθρωπιάς.

Ωστόσο τη μέρα που δεν θα αναγνωρίσουμε τίποτε δικό μας στον Παπαδιαμάντη, ακόμα και παρά τη θέλησή μας, την μέρα εκείνη οι Έλληνες θα έχουμε αφήσει πίσω μας τον ελληνικό μας πολιτισμό για κάποιον άλλο. Οι δρόμοι που έχουμε μπροστά μας είναι πολλοί κι ο Παπαδιαμάντης εκατό χρόνια από τον θάνατό του δεν υποχρεώνει κανέναν για τίποτα.

Ο κάμπος στις φλόγες, μια σύγχρονη εκδοχή της Κόλασης από τον Χουάν Ρούλφο

2011-05-19T14:36:00.001+03:00

Η συλλογή διηγημάτων του ολιγογράφου, πλην όμως κορυφαίου συγγραφέα Χουάν Ρούλφο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Πατάκη», προηγήθηκε κατά δύο χρόνια του διάσημου αριστουργήματος, «Πέδρο Πάραμο». Αν το μυθιστόρημα είναι μια αλληγορική Νέκυια, μια επίσκεψη στον κόσμο των νεκρών προς αναζήτηση του Πατέρα, η συλλογή διηγημάτων είναι η επίσκεψη στον επίγειο κόσμο των κολασμένων, όπου ο φλεγόμενος κάμπος επέχει θέση κολαστηρίου για τους κατοίκους του.

Το μυθιστόρημα αποτελεί λογοτεχνική εξέλιξη ή εμβάθυνση της συλλογής. «Κατεβαίνοντας» συμβολικά από την επίγεια Κόλαση του «Κάμπου» στον ουτοπικό και υπερχρονικό Αδη του «Πάραμο» η λογοτεχνία ανυψώνεται από το επίπεδο του ιστορικού κοινωνικού ρεαλισμού σε εκείνο του μύθου. Γι’ αυτό και ενώ η συλλογή είναι ένα σπουδαίο λογοτεχνικό έργο ανατομίας της λατινοαμερικανικής κοινωνίας μιας συγκεκριμένης εποχής, το μυθιστόρημα συγκαταλέγεται στην περιορισμένη χορεία των παγκόσμιων κλασικών έργων. Η διαφορά τους έγκειται στην έναση της οικουμενικότητας του έργου.

Η συλλογή διηγημάτων έχει τις ρίζες της στην ιστορία, η οποία εισβάλλει στο κείμενο με τη μορφή εμβληματικών ιστορικών μορφών του Μεξικού. Η μεξικανική ιστορία είναι π.χ. παρούσα στο ομώνυμο διήγημα που αφηγείται τη σύγκρουση των ανδρών του αντάρτη Πέδρο Σαμόρα με τους στρατιώτες του στρατηγού Πετρονίλο Φλόρες.

Ο Ρούλφο σκιαγραφεί έναν κόσμο βαθιάς, ασύλληπτης φτώχειας, ανυπέρβλητης εξαθλίωσης και πρωτόγονης βίας. Εναν κόσμο στέρησης, θανάτου και αδιεξόδου στον οποίο διαβιούν εγκλωβισμένοι, άνθρωποι στριμωγμένοι σαν τα σκυλιά στον τοίχο από την πιο θεμελιώδη ανάγκη: Ανάγκη τροφής και αγάπης. Αλλά και αγύρτες, κλέφτες, δολοφόνοι, πρωτόπλαστοι άνθρωποι του ενστίκτου. Ο Κάμπος είναι ένα εφιαλτικό τοπίο, μια καταραμένη γη όπου δεν φυτρώνει τίποτα, πάνω στην οποία δεν ευδοκιμεί παρά μόνο ο πόνος, η βία και ο θάνατος.

Το συγκλονιστικό όμως στοιχείο που συνδέει το βιβλίο με την ρίζα της λογοτεχνίας, την προφορική παράδοση της Παλαιάς Διαθήκής ή του Ομηρικού επούς, είναι η αφηγηματική γλώσσα του Ρούλφο. Μια δική του γλώσσα που μοιάζει φυσικότερη από την προφορική, σαν κλεμμένη από τα στόματα των Μεξικανών, η οποία παρασέρνει στον μεθυστικό ρυθμό της με την απαράμιλλη μαγεία των μεταφορών της και τον πιο αντιδραστικό αναγνώστη.

Η συλλογή διηγημάτων «Ο Κάμπος στις Φλόγες» του Ρούλφο, την οποία έχουμε την τύχη να απολαμβάνουμε στην εξαιρετική μετάφραση της Έφης Γιαννοπούλου, μοιάζει να είναι για τους Λατινοαμερικανούς συγγραφείς του 20ου αιώνα κάτι αντίστοιχο με το «Παλτό» του Γκογκολ, από το οποίο, σύμφωνα με τον Τουργκένιεφ ξεπήδησαν όλοι οι μεγάλοι Ρώσοι συγγραφείς του 19ου. Το διήγημα «Τάλπα» λ.χ. μοιάζει να είναι το καλούπι απ’ όπου βγήκε ο Μάρκες ή ο Μπόρχες της «Αναφοράς στον Μπρόντι». Σχηματικά και πάλι μιλώντας αν ο βίαιος κόσμος των διηγημάτων συγγενεύει τον ανηλεή κόσμο της της Ιλιάδας, το μυθιστόρημα μοιάζει με παραλλαγή της Οδύσσειας.

Μέσα από την Παράγκα

2011-05-13T20:28:00.003+03:00

Είδα με τα δυο μου τα μάτια, εκείνα που φοράνε ενίοτε γυαλιά κι όχι εκείνα της φαντασίας που καλλιεργούνται με το διάβασμα, έναν άνθρωπο όχι φτωχικά, όχι πλούσια κι οπωσδήποτε όχι ντυμένο σαν άστεγο, να σκύβει και να μαζεύει από το ρείθρο του πεζοδρομίου μια μακρόστενη γόπα. Ένα μόλις αναμμένο τσιγάρο σα μακρύ λευκό δάχτυλο. Με έπιασε ένα τρέμουλο γιατί η σκηνή αυτή έβγαινε κατευθείαν από την «Παράγκα» του Σαββόπουλου. «Όχι, όχι αυτό δεν είναι τραγούδι/είναι η τρύπια στέγη μιας παράγκας/είναι η γόπα που μάζεψε ένας μάγκας/κι ο χαφιές που μας ακολουθεί». Μέχρι ένα δέκατο του δευτερολέπτου πριν συναντήσω τον δικό μου «μάγκα» το «Η Παράγκα» αποτύπωνε την εικόνα μιας πονεμένης, εξαιρετικά δύσκολης και – κυρίως – ανεπίστρεπτα περασμένης εποχής. Δεν μου είχε ποτέ περάσει από τον νου ότι υπάρχει κρίση που μπορεί να γεννήσει έναν αντίστοιχο «ιστορικό» σαββοπουλικό ήρωα. Δεν ξέρω γιατί η εικόνα του γοποσυλλέκτη με τρόμαξε περισσότερο από κάθε εικόνα ρακοσυλλέκτη και την βεβαιότητα ότι κάπου γύρω τριγυρνάει κι ο χαφιές!

Ξεκινώντας την εκστρατεία για το βιβλίο

2011-04-15T13:02:00.002+03:00

Βρέθηκα κι εγώ προχθές το πρωί στην παρουσίαση της εκστρατείας των πολυκαταστημάτων Public για το βιβλίο. Το λάβαρο της εκστρατείας υψώθηκε στο μπαρ Black Duck στην οδό Χρήστου Λαδά 9Α. Μπαίνοντας στο στενόχωρο για τόσο κόσμο μπαρ αισθάνθηκα την ίδια αμηχανία που ένιωθα όταν η εφημερίδα με έστελνε στις γκλαμουράτες παρουσιάσεις των τηλεοπτικών προγραμμάτων των καναλιών.

Μια φίλη συγγραφέας που συνάντησα στην πόρτα ξενίστηκε με τη σειρά της από το πλήθος και κυρίως το ύφος των κομψευόμενων κουστουμαρισμένων στελεχών επιχειρήσεων και με ρώτησε αν όντως είχαμε έρθει σε εκδήλωση για το βιβλίο. Μπαίνοντας τελικά στο στενόχωρο για τέτοια μεγαλεπήβολη εκδήλωση μπαράκι αντικρίσαμε πλήθος διάσημους συγγραφείς και εκδότες. Η θέα των οικείων αυτών προσώπων δεν μετέβαλε στο ελάχιστο την αρχική αμηχανία: Ήταν σαν να ήμασταν όλοι έξω από τα νερά μας.

Όση ώρα διήρκεσε η εξαγγελία της έμμεσης διαφημιστικής εκστρατείας των εν λόγω πολυκαταστημάτων η αμηχανία μου έγινε απογοήτευση και έπειτα θλίψη. Ένιωσα ότι είχαμε μαζευτεί πάνω από το κεφάλι αγαπημένου άρρωστου συγγενή, τον οποίο εμπαίζαμε φορώντας του παράταιρα με την αξιολύπητη κατάσταση του καπέλα και πολύχρωμα φουλάρια. Ότι χασκογελάγαμε αναιδέστατα πλάι στο κρεβάτι του πόνου.

Νομίζω ότι τα ελατήρια και οι προθέσεις του Public δεν ήταν παντελώς ιδιοτελή. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι της διαφήμισης, των πωλήσεων και της "στρατηγικής" τους επιθυμούν, μέσα σε όλα τα άλλα χωρίς τα οποία δεν έχουν μάθει να λειτουργούν, να κάνουν κάτι για το βιβλίο. Δεν έχουν όμως τον τρόπο όχι απλώς να αναζητήσουν μια ικανοποιητική λύση, αλλά ούτε να διαγνώσουν, να διατυπώσουν δηλαδή στις σωστές του βάσεις το πρόβλημα, που σημαίνει σε συνάρτηση με το εντελώς συγκεκριμένο ελληνικό εν δυνάμει αναγνωστικό κοινό που είναι άλλο από το αγγλικό ή το γαλλικό.

Οι γνώσεις της "επιστήμης" του μάνατζμεντ (ο Θεός να την κάνει) που κουβαλάνε μέσα τους δεν έχουν ερίσματα, δηλαδή πόδια για να πατήσουν στη γη, αλλά μονάχα φτερά για να φτεροκοπάνε ασυνάρτητα στον αέρα. Πρόκειται δηλαδή για ένα σύνολο κανόνων που υποτίθενται ότι διέπουν το παγκοσμίως αδιαφοροποίητο πεδίο των πωλήσεων και οι οποίοι είναι εφαρμόσιμοι εν παντί καιρώ και τόπω, βρέξει χιονίσει, ασχέτως δηλαδή του προωθούμενου εμπορεύματος.

Συνεπώς στη δική μας περίπτωση της ελληνικής αναγνωστικής κρίσης δεν κάνουν απλώς λάθος στο πρώτο, αλλά σε κάθε σχεδόν βήμα. Κατ' αρχάς όπως συμβαίνει σε κάθε άλλο πεδίο από την εποχή της επανάστασης του 1821 (για να μην πω από πολύ νωρίτερα) οι άνθρωποι αυτοί αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους ως αμιγώς μεταπρατικό. Κοιτάζουν, ρωτούν, μαθαίνουν τι γίνεται έξω και στη συνέχεια προτίνουν την λύση της προτίμησής τους και στους εδώ ιθαγενείς. Σε αυτό προσθέστε ότι η βαθυστόχαστη επιστήμη του μάντατζμεντ στην ουσία της αντιμετωπίζει τον καταναλωτή ως αδιαφοροποίητη μονάδα, είτε βρίσκεται στην Ελλάδα, είτε στη Νορβηγία, είτε στο Μπαγκλαντές.

Μπορεί βέβαια να κάνει μικρές διακρίσεις όσον αφορά τα "γούστα" των καταναλωτών της κάθε χώρας (τα οποία ως έναν βαθμό έχουν ομογενοποιηθεί) αλλά κατά βάθος ο σύγχρονος άνθρωπος αντιμετωπίζεται, χάρη και στη συνδρομή μιας αμιγώς βιολογικής αντίληψης της ύπαρξης που προωθεί μια (περι)ορισμένη κάστα επιστημόνων, ως ένα θηλαστικό το οποίο αντιδρά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο στις διαφημιστικές καμπάνιες.

Το πρώτο και αποτελειωτικό για το βιβλίο σφάλμα είναι ότι το αντιμετωπίζουν αποκλειστικά και μόνο ως εμπόρευμα προς πώληση. Διαιωνίζουν δηλαδή με την καμπάνια τη γενεσιουργό αιτία της κρίσης του βιβλίου (η οποία προηγήθηκε κατά πολύ της τρέχουσας οικονομικής). Προτείνουν δηλαδή, αντιγράφοντάς τες άκριτα, λύσεις για την αύξηση των πωλήσεων ενός προϊόντος που λέμε βιβλίο. Ενώ προϋπόθεση για την αύξηση του αναγνωστικού κοινού είναι ακριβώς το αντίθετο: Να δοθεί έμφαση στην φύση του βιβλίου ως πνευματικού/ πολιτιστικού αγαθού, το οποίο μετατρέπεται κατ' ανάγκη και εν μέρει μόνο σε προϊόν προκειμένου να μπορεί να διατεθεί σε μια αντίστοιχη αγορά ως τέτοιο.

Δεν είναι ποτέ δυνατόν να πουλήσεις ένα βιβλίο με τον τρόπο, ήτοι τη νοοτροπία με την οποία προωθείς ένα φόρεμα ή ένα καλλυντικό. Αν και πέρασαν από το Public μάνατζερ που ζητούσαν από τους πωλητές να τα εκθέτουν στις προθήκες κατά χρώμα, να πιέζουν τον αγοραστεί να πάρει μαζί με ένα κόκκινο π.χ. τα Minima Moralia του Αντόρνο κι ένα μπλέ, το σπίτι πλάι στο ποτάμι της Μαντά.

Της ίδιας παγκοσμιοποιημένης καταναλωτικής λογικής είναι και το σύνθημα της καμπάνιας: “Κάποιο βιβλίο μιλάει για σένα; To έχεις διαβάσει;” Μία παραλλαγή της κλασικής ρήσης πλατινέ συνήθως πωλήτριας η οποία πασχίζει να πείσει τις πελάτισσές της λέγοντας σε όλες: Σας πάει εκπληκτικά! Είναι φτιαγμένο για σας και μόνο! Από το σύνθημα και μόνο, που συμπυκνώνει όλη τη φιλοσοφία του εγχειρήματος καταλαβαίνει κανείς πολλά.

Ξεκινώντας από το πιο προφανές ότι οι εμπνευστές της καμπάνιας όταν μιλάνε για βιβλίο έχουν στο νου τους μονάχα το μυθιστόρημα. Κάνουν μια καμπάνια για τα τροχοφόρα και αναφέρονται μόνο στα Ι.Χ. Αντε και για να τα ταξί. Αν και το γεγονός ότι τα έχουν σχεδόν αποκλείσει από τους πάγκους τους - οι περισσότεροι (μεγάλοι και συνοικιακοί) βιβλιοπωλές - καταμαρτυρεί ότι αν και η ρήση μπορεί να τα αφορά θεωρητικά, στην πράξη δεν σκέφτονται καθόλου το δικίμιο. Τα βιβλία, ιστορίας, πολιτικής, φιλοσοφίας, ποίησης, αλλά και τέχνης.

Δεν διαβάζω ένα βιβλίο επειδή μιλάει για μένα, δεν το διαβάζω δηλαδή όπως φοράω ένα πανελόνι που μου πάει. Το βιβλίο "που μου πάει" μιλάει σε μένα κι όχι για μένα. Μάλλον όμως η λεπτή αυτή διαφορά χάθηκε στη μετάφραση από τα αγγλικά. Το μοναδικό με τα βιβλία και με τα έργα τέχνης εν γένει είναι ότι μπορούν και αλλάζουν συθέμελα τον άνθρωπο. Μπορεί μετά το διάβασμα ενός σπουδαίου βιβλίου να είμαι άλλος άνθρωπος. Διαφορετικός από εκείνον που ήμουν πριν το διαβάσω. Με τα πόδια διανύουμε υλικές αποστάσεις και με τα βιβλία πνευματικές, αλλάζοντας ως άνθρωποι.

Ακόμα και η φαινομενικά εμπνευσμένη και συμπαθητική λύση της δημιουργίας μικρών δανειστικών βιβλιοθηκών πλάι στις ουρές που ξεροσταλιάζουν οι πολίτες είναι λανθασμένης λογικής. Βασίζεται στη λογική του τηλεοπτικού σποτ που αναγγέλλει ένα πρόγραμμα ή του τραγουδιού που παίζεται στο ραδιόφωνο για να προβάλλει έναν δίσκο.

Πρέπει να είναι εκπληκτική η πένα του συγγραφέα για να κερδίσει έναν αμύητο στο διάβασμα που διάβασε στα όρθια δυο σελίδες. Αν από την άλλη θεωρούν ότι θα τον κερδίσει "η υπόθεση", αφενός ταυτίζουν το βιβλίο με το μυθιστόρημα και αφετέρου ρίχνουν λάδι στη φωτιά που έκαψε την λογοτεχνία δηλαδή σε αυτό που καταγγέλει ο Κούντερα, την εγκληματική υπαγωγή της λογοτεχνίας στο στοιχειώδες στόρι. Το μυθιστόρημα είναι κάτι απέιρως ανώτερο από ένα εν δυνάμει κινηματογραφικό έργο σε γραπτή μορφή. Αν είναι καλό σενάριο θα είναι κακό βιβλίο.

Το δεύτερο γενικό λάθος, απόρροια της ανεγκέφαλης εξίσωσης των ανά τω κόσμω αναγνωστών είναι η ευλαβική πίστη στις στατιστικές. Ο Γερμανός με αιώνες εθισμού στην προτεσταντική ηθική και στις δομές και λειτουργίες του κράτους δύσκολα θα συμμετάσχει σε μια στατιστική έρευνα ή δημοσκόπηση λέγοντας ψέμματα. Ο Έλληνας δύσκολα θα μιλήσει κάπου απρόσωπα με ειλικρίνεια. Δεν θα πει ότι δεν διαβάζει καθόλου ή ένα βιβλίο στα δύο χρόνια. Θα ρωτήσει και θα μάθει ποιοι είναι "οι καλοί" συγγραφείς για να εκφράσει τις προτιμήσεις του. Εξ ου και το ευτράπελο αποτέλεσμα, σύμφωνα με το οποίο οι πιο αγαπημένοι συγγραφείς του ελληνικού κοινού είναι ο Καζαντζάκης, ο Ντοστογιέφσκι, η Βικτόρια Χίσλοπ, ο Καβάφης και η Λένα Μαντά...

Δεν χρειάζονται στατιστικές για να καταλάβει κανείς πόσο διαβάζουν και κυρίως τι διαβάζουν οι Έλληνες. Αρκεί να μπει σε ένα λεωφορείο ή μετρό. Αρκεί να ρίξει μια ματιά στον εργασιακό του περίγυρο. Ακόμα και στις εφημερίδες όπου εργάζονται άνθρωποι που βγάζουν το ψωμί τους γράφοντας, η πλειοψηφία δηλώνει ότι δεν διαβάζει ούτε ένα βιβλίο το χρόνο, ένεκα η κούραση της δουλειάς. Εκεί θα συναντήσει βέβαια κανείς και πολλούς εκπροσώπους του μικρού, αλλά όχι αμελητέου πυρήνα των σοβαρών βιβλιαναγνωστών που ζουν τη ζωή τους μαζί και μέσα από τα βιβλία.

Κατά τα άλλα η αλήθεια είναι ότι είμαστε ένα έθνος, μια κοινωνία τηλεθεατών. Εξ ου και η τόσο υποτονικά αργή αντίδραση μας - χάρη στην ακάματη προσπάθεια των καναλιών - στην οριστική, μετά από τριάντα χρόνια στυγνής κομματοκρατίας - κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος της χώρας.

Ό,τι κάνουμε το κάνουμε ως τηλεθεατές. Γι' αυτό ακριβώς και ότι αντιστρατεύεται με τον έναν ή τον άλλο ή κατά κάποιο τρόπο την τηλεόραση δεν μπορεί να υποστηριχθεί με τηλεοπτικούς, αλλά με αντίθετους όρους. Ζούμε προσπαθώντας να κάνουμε τη ζωή μας να μοιάζει με ονειρώδες διαφημιστικό, έλεγε ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Τα βιβλία δεν χωράνε σε κανένα διαφημιστικό, οπότε πρέπει να μιλήσουμε για αυτά με άλλους όρους, άλλη γλώσσα.

Κι αυτό δεν αφορά τους ανθρώπους του πνεύματος ή του βιβλίου. Αυτοί το μικρόβιο της ανάγνωσης το έχουν ήδη. Με άλλη γλώσσα πρέπει να απευθυνθεί κανείς - αλλά με τρόπο του να τον αφορά - στον άνθρωπο της τηλεόρασης. Μόνο τότε θα στρέψει το βλέμμα του μακριά από το φωταγωγημένο γυαλί.

Η διαφημιστική εκστρατεία του Public για τα βιβλία αφορά - μόνο ίσως στις προθέσεις - το ίδιο το βιβλίο που θνήσκει. Όπως ακριβώς με τα προεκλογικά διαφημιστικά των κομμάτων που δεν αφορούν επουδενί - ούτε στις προθέσεις - τη δημοκρατία που τάχα τα τρέχοντα εκλογικά συστήματα υπηρετούν. Η διαφορά είναι ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση ο εμπαιγμός δεν είναι απολύτως συνειδητός γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν έχουν μάθει να βλέπουν το βιβλίο διαφορέτικα. Το κρίνουν από τις πωλήσεις και το εξώφυλλο.

Με άλλα λόγια ο τελευταίος που αναμένεται να βγει κερδισμένος είναι το βιβλίο...

Η ελευθερία του ελεύθερου

2011-03-14T16:22:00.000+02:00

Φυλλομετρώ τις ημερολογιακές σημειώσεις, τα Collectanea (εκδ. Δόμος), του Ζήσιμου Λορεντζάτου και συνειδητοποιώ για άλλη μια φορά ότι τα σημαντικά βιβλία είναι εκείνα των πολλών –αν όχι ανεξάντλητων– αναγνώσεων.

Τα βιβλία που σπάζουν τα διαχωριστικά ακαδημαϊκά πλαίσια (λογοτεχνία, ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική) και φωτίζουν το ενιαίο ποτάμι που λέγεται ζωή: «Μαύρη και αγεφύρωτη απελπισιά. (...) Βάζω με το νου μου πως ποτέ ο λαός αυτός δεν αφέθηκε να κυβερνηθεί μοναχός του ή από τους νόμιμους αντιπροσώπους του». Η βαθιά σκέψη δεν έχει εποχή. Μπορεί να αλλάζει ο ρουχισμός ανάλογα με τις παροδικές μόδες, όμως το σώμα της σκέψης εξακολουθεί να εξηγεί τον κόσμο.

Ο ελληνικός λαός, προσθέτει ο Λορεντζάτος, «ενώ κέρδισε την ελευθερία του υπόδουλου, δεν κέρδισε την ελευθερία του ελεύθερου, και απελπίζεται και πονά». Και συνεχίζει φωτίζοντας και τη συγκαιρινή –νέα– ανακοπή της κουτσής πορείας του: «Η φυσιολογική ζωή της πολιτείας του, εκεί που πήγαινε να ξεκινήσει, πάντα σταμάτησε κάπου ή ανακόπηκε μη φυσιολογικά, δεν ελευθερώθηκε ποτέ (οριστικά) ύστερα από την οριστική απελευθέρωση. Πώς να μιλήσομε για νεοελληνικό πολιτισμό, δίχως μια ελευθερωμένη νεοελληνική πολιτεία;». Τα λόγια του βαραίνουν περισσότερο την ώρα που οι δανειστές μας ετοιμάζονται να ανταποκριθούν στις ικεσίες μας για επιμήκυνση της χρηματοοικονομικής ομηρίας μας.

Τα πονεμένα λόγια του συγγραφέα του «Χαμένου κέντρου» αποκαλύπτουν ταυτόχρονα το μέγεθος της πικρίας ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στα γράμματα. Τι νόημα έχει η κατασκευή έργων τέχνης ερήμην της κοινωνίας; Η μόνωση, δηλαδή, του καλλιτέχνη διασώζεται και δεν αποτελεί άχρηστη σπατάλη της ζωής του, μονάχα στον βαθμό που το έργο του προάγει –έστω και στο ελάχιστο– έναν πολιτισμό. Οταν όμως ο πολιτισμός αυτός (αυτο)ακυρώνεται, ακυρώνεται μαζί του και ο δημιουργός. Οταν η κοινωνία δεν έχει κερδίσει την «ελευθερία του ελεύθερου», η περιλάλητη ελευθερία του καλλιτέχνη είναι αναγκαστικά κάλπικη. Γιατί κι εκείνος δεν είναι «μήτε υπόδουλος, μήτε ελεύθερος».

Συνεπώς, «είτε και οι δύο ελευθερίες αποτελούν αγαθό και είναι πολύτιμες για τη ζωή των λαών και για την ανάπτυξη των διάφορων πολιτισμών, ή δεν αποτελούν αγαθό και τότε δε χρειάζεται μήτε η πρώτη μήτε η δεύτερη ελευθερία: μήτε το ’21 (η πρώτη) μήτε η 3η Σεπτεμβρίου (η δεύτερη)». Εύλογα, ωστόσο, αναρωτιέται κανείς μήπως η μεγάλη συζήτηση για το ζητούμενο της πρώτης ελευθερίας δεν έχει σκοπό να δικαιολογήσει την απώλεια της δεύτερης.

Ζώντας με δανεικά

2011-03-09T13:49:00.001+02:00

"Εκείνο που θα έπρεπε να μας απασχολεί όλους και που δεν απασχολεί κανέναν (κανέναν από τους διανοούμενους), είναι πως ζούμε με δανεικά στην κυριολεξία, πως δεν κερδίζουμε τη ζωή μας. Μας ζουν. Αν δεν το καταλάβομε αυτό, δεν κάνομε τίποτα, Από εκεί πρέπει να αρχίσει οποιαδήποτε κίνηση για ενδεχόμενη γενικότερη αλλαγή στην Ελλάδα.

Όσο ζούμε με δανεικά, όσο χρωστάμε στους άλλους τη ζωή μας, δεν είναι δυνατό να αλλάξομε νοοτροπία. Κανένας άνθρωπος που ζει με δανεικά δεν είναι της προκοπής. Το ίδιο κανένας λαός ή κράτος. Προπαντός με αιώνια δανεικά σαν εμάς¨ (γιατί κάποτε μπορεί να παρουσιαστεί μεγάλη ανάγκη, αν και μια μοναχά φορά μπορεί να σημάνει κακή αρχή).

Πρέπει να πληρώσομε κάποτε τα χρωστούμενα - τα χρωστουμέικα, όπως λεν οι Μανιάτες - ή να βάλομε σοβαρά πλώρη για την πληρωμή τους και να ξαναρχίσομε από την αρχή, δίχως χρέη. Για να μπορεί να έχει ο λόγος μας πέραση και η υπογραφή μας τιμή, δηλαδή κάποια αξία.

Πρέπει να καταλάβομε πως οι άλλοι δεν χρωστούν τίποτα να μας ζουν εμάς, και πως κάθε φορά που προσφέρεται η λύση αυτή, να μας ζουν ή να μας δανείζουν, κάθε φορά θάβεται το ενδεχόμενο να βγούμε από τον φαύλο κύκλο στο φως μιας έντιμης και σχετικά ανεξάρτητης ζωής (λέω σχετικά ανεξάρτητης, μια και είμαστε πολύ μικρό κράτος). Δεν μπορούμε ad infinitum να καταναλώνομε περισσότερα από όσα παράγομε, να μπάζομε περισσότερα από όσα βγάζομε.

Πρέπει να πουλάμε αρκετά στους άλλους, ώστε να αγοράζομε αρκετά - αυτά που μας χρειάζονται ή που μας επιτρέπουν τα οικονομικά μας - από τους άλλους. Είναι κακή συνήθεια τα δανεικά. Και σχετίζεται άμεσα με το πρόσωπο του κάθε λαού, του κάθε ατόμου, όπως το τόνισε μια φορά ο Καβάφης στον E.M. Forster.

Κάποια μέρα οι δανειστάδες της Ελλάδας που δεν παίρνουν πίσω τα λεφτά τους, αλλά πάντα μοναχά ένα ποσοστό από το χρέος - δανειζόμαστε ακόμα και για τους τόκους από τα δάνεια - μπορεί να μας πουν (αν και αυτό είναι αμφίβολο - για άλλους πάλι λόγους) πως πρέπει να σταματήσει αυτή η ωραία μηχανή και πως να φροντίσομε εμείς για τη σωτηρία μας (όπως και πρέπει να φροντίσομε).

Εμείς δεν χρειάζεται να περιμένομε τους δανειστάδες να μας το πουν αυτό (αυτοί έχουν το χαβά τους). Πρέπει εμείς να το διακηρύξομε ως άμεσο σκοπό μας, διαφορετικά θα πηγαίνομε στον φούντο. Η σωτηρία μας θα γίνει από εμάς, δε θα γίνει από τους άλλους. Αν ποτέ γίνει."

Ζήσιμος Λορεντζάτος Collectanea. 1968.

Σήμερα, τόσες δεκαετίες μετά τα προφητικά ετούτα λόγια του μεγάλου μας κριτικού - κριτικό μυαλό, πριν από κριτικός της λογοτεχνίας - τα πράγματα έχουν περιπλεχθεί σε έναν φαινομενικά άλυτο γόρδιο δεσμό: Οι δανειστάδες μας ζουν κι αυτοί δανειζόμενοι και ολόκληρος ο δυτικός καταναλωτικός μας πολιτισμός έχει ξεπέσει σε τέτοιο επίπεδο βαρβαρότητας που οι δανειζόμενοι δανειστές παλεύουν να επιμηκύνουν την ομηρεία για δεκαετίες προκειμένου να μη χάσουν τον έλεγχο και να απομυζούν τον χρεωμένο εσαεί.

Βέβαια κάθε γόρδιος δεσμός λύνεται απότομα με μια σπαθιά και τα πράγματα αλλάζουν επικίνδυνα από τη μια μέρα στην άλλη. Το κόστος όμως, σε αυτή - την αναπόδραστη όπως φαίνεται - περίπτωση είναι πολύ μεγάλο. Ενδεικτικό σημείο εκβαρβαρισμού των προηγμένων - τάχα - χωρών είναι ότι ανέχονται (ερήμην του λαού) να συντηρήται ένα ληστρικό σύστημα χρηματηστηριακού τζόγου όπου μεμονομένα άτομα ή επιχειρήσεις κάνουν κομπόδεμα ποντάροντας και εξωθώντας λαούς ολόκληρους στη χρεωκοπία - αφού τους μπούκωσαν προηγουμένως στο χρήμα.

Από την εποχή που περιγράφει ο Λορεντζάτος που τα κράτη δανείζονταν όπως οι ιδιώτες για να καλύψουν βασικές ή όχι ανάγκες τους η κατάσταση έχει αλλάξει πολύ: έχουμε ως πολιτισμός κατέλθει αρκετά σκαλοπάτια στην κλίμακα που οδηγεί από τη βαρβαρότητα στον δημοκρατικό πολιτισμό. Κραδαίνοντας διαρκώς στο κατέβασμα τη σημαία της δημοκρατίας. Ο πυρήνας όμως της σκέψης του Λορεντζάτου παραμένει σωστός κι επαληθεύεται καθημερινά από το 1968 και δώθε.

Προσβεβλημένοι οπαδοί κι απελπισμένοι πολίτες

2011-03-02T14:18:00.001+02:00

Τα «πρωτοφανή» επεισόδια που διαδραματίστηκαν πριν από μια εβδομάδα στον αγώνα Ολυμπιακού – Παναθηναϊκού δεν είχαν τίποτα το καινοφανές. Καπνογόνα, προπηλακισμοί κλωτσομπουνίδια στο Καραϊσκάκη: Η κανονική παράσταση ενός σεναρίου που προβάρεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα εντός και εκτός του αγωνιστικού χλοοτάπητα. Με την ειδοποιό διαφορά ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων οι πρωταγωνιστές των επεισοδίων προβάρουν -ανταλλάσσοντάς τες- μονάχα τις ατάκες τους δοκιμάζοντας ταυτόχρονα τα λέιζερ και τα καπνογόνα τους. Οι εξωτικές βουβουζέλες δεν έχουν φτάσει ακόμα στην Ελλάδα. Το βαθύτερο ζήτημα, το οποίο μέχρι τώρα υποβαθμίζαμε βαυκαλιζόμενοι, θεωρώντας το αποκλειστικό χαρακτηριστικό του «ποδοσφαιρικού υποκόσμου» είναι αυτό που υπογράμμισε ο Νίκος Γ. Ξυδάκης την περασμένη Τρίτη στην «Κ»: Σε ποιο δηλαδή βαθμό αυτή η αγελαία συμπεριφορά μας προσδιορίζει ως κοινωνία.

Εχω την αίσθηση ότι ανέκαθεν ο Ελληνας προσδιοριζόταν, σχεδόν αποκλειστικά, σε σχέση με κάποιον αντίπαλο: Εναν Ολυμπιακό ή Παναθηναϊκό, έναν αριστερό, έναν δεξιό ή εσχάτως έναν νεοφιλελεύθερο, έναν πιστό ή έναν άθεο, έναν εργαζόμενο του δημοσίου, των ΔΕΚΟ ή ιδιωτικής τράπεζας. Μέχρι πρότινος ολιγοπληθή χωριά διατηρούσαν ξεχωριστά κόκκινα, μπλε και πράσινα καφενεία, τα οποία εξελίχθηκαν σε οπαδικά πριν περάσουν στο ραδιόφωνο και στο γυαλί.

Παίρνοντας την Δευτέρα ένα τυπικό αθηνορωμαΐικο, βδελυρό ταξί με καπνίζοντα οδηγό και αθλητικό σταθμό στη διαπασών, εντυπωσιάστηκα από την έντονη αγανάκτηση των βαθιά προσβεβλημένων από τα πρόσφατα έκτροπα ακροατών. Ενας μάλιστα τηλεφώνησε από τη Γερμανία για να βροντοφωνάξει πως αισθάνεται πλέον (για τον εαυτό του, αλλά και για τα παιδιά του) ντροπή που είναι Ελληνας. «Εδώ ο κόσμος χάνεται, όποια άκρη του ελληνικού χαλιού να σηκώσεις αποκαλύπτει σήψη και όζοντα σκουπίδια και όλοι ετούτοι - οι αναρίθμητοι πολίτες της τετραχηλισμενης χώρας - χρειάζονται τα ποδοσφαιρικά έκτροπα για να ντραπούν;», αναρωτήθηκα.

Όμως ο Ελληνας στο έσχατο στάδιο της εξατομίκευσής του, της ακραιφνούς ιδιωτείας και ιδιοτέλειας, μετατρέπεται σε αφιονισμένο οπαδό. Μιας ομάδας, συντεχνίας ή του ίδιου του, του εαυτού. Και τότε αναπόφευκτα στρέφεται κατά του διπλανού του.

Η βαθιά απελπησία ενός πολυβραβευμένου συγγραφέα

2011-02-24T18:08:00.000+02:00

Τόμας Μπέρνχαρντ
«Τα Βραβεία μου»
Μετάφραση Σπύρος Μοσκόβου,Εκδόσεις Εστία
σελ. 134.

H βράβευση αποτελεί μια από τις ευτυχέστερες στιγμές στη ζωή ενός συγγραφέα. Για όλους, πλην του βιτριολικού βιρτουόζου της γραφής, Τόμας Μπέρχαρντ. Στα αυτοβιογραφικά κείμενα που απαρτίζουν τα 3/4 του βιβλίου, ο Αυστριακός συγγραφέας περιγράφει με υπονομευτική ειρωνεία, η οποία βαθμιδόν μετατρέπεται σε απελπισία, τον δραματικό τρόπο με τον οποίο βίωσε την απονομή εννέα έγκριτων λογοτεχνικών βραβείων. Ακολουθούν τρεις λακωνικές ομιλίες που εκφώνησε κατά την απονομή των βραβείων του δήμου της Βρέμης, του αυστριακού κρατικού βραβείου και του βραβείου Μπύχνερ, καθώς και ενός κειμένου αιτιολόγησης της παραίτησής από την επιτροπή της Ακαδημίας Γλώσσας και Ποίησης της Αυστρίας.

Οι ομιλίες, όπου και κορυφώνεται η ζοφερή απελπισία του, είναι βαθιά υπαρξιακά κείμενα, αποκαλυπτικά τόσο της ιδιοσυγκρασίας (του μένους του κατά του αυστριακού μικροαστισμού) αλλά και της οντολογίας του σκοτόφρωνος Τόμας Μπέρνχαρντ. Ενδεικτική είναι η τυπική μπερνχαρντική φράση «Πώς τις μισώ αυτές τις μετρίου μεγέθους πόλεις με τα περίφημα μνημεία τους, που παραμορφώνουν τους κατοίκους τους δια βιου» που εκστομίζει λίγο πριν την απονομή του βραβείου του Συνδέσμου Γερμανών Βιομηχάνων στο Ρέγκενσμπουργκ. Με άλλα λόγια τα τέσσερα καταληκτικά κείμενα του βιβλίου αποτελούν εξαιρετική εισαγωγή στο εκκεντρικό, αλλά βαθιά λογοτεχνικό κόσμο του σπουδαίου μυθιστοριογράφου και θεατρικού συγγραφέα.

Το βιβλίο ανοίγει με το εξαιρετικά απολαυστικό κείμενο «Το βραβείο Γκρίλπάρτσερ» όπου ο Μπέρνχαρντ αφηγείται πώς λίγες ώρες πριν την απονομή αποφάσισε να αγοράσει ένα κοστούμι από ένα ακριβό κατάστημα όπου συνήθιζε να ψωνίζει κάλτσες! Στο ενδιάμεσο μεταξύ της αγοράς και της αλλαγής του στενού κουστουμιού, ο Μπέρνχαρντ αφηγείται - παρεμπιπτόντως - την επεισοδιακή βράβευση. Ο Μπέρναρντ βιώνει το κλασικό συγγραφικό όνειρο - τη βράβευση - σαν έναν επαναλαμβανόμενο καφκικό εφιάλτη ο οποίος επανέρχεται παραλλαγμένος και τον τυραννάει: «Μερικοί κύριοι με συνόδευαν στο δημαρχείο και είχα την εντύπωση ότι με προσήγαγαν σε δίκη».

Τα βαθιά εξομολογητικά αυτά κείμενα, όπου όχι απλώς δεν κρύβει, αλλά υπογραμμίζει διαρκώς τον ενοχικό φαύλο κύκλο της αποδοχής και της περιφρόνησης του εαυτού του (καθώς αποδέχεται τα βραβεία μόνο γιατί έχει ανάγκη το χρηματικό έπαθλο), σκιαγραφούν το θλιβερό πορτρέτο μιας μίζερης και απελπισμένης ύπαρξης. Χαρακτηριστική είναι η εμμονή με την οποία αναζητεί τέσσερις τείχους όπου θα μπορεί να κλειδωθεί.

Οπως όμως σε όλα του τα έργα το σκοτάδι είναι η άλλη όψη του φωτός. Η μισανθρωπία του, η οποία εκφράζει βαθιά απογοήτευση για την χαμέρπεια του ανθρώπου, κρύβει βαθιά ανθρωπιά. Το μίσος του προς τους (δήθεν) συγγραφείς από έναν απεριόριστο θαυμασμό για τους λογοτέχνες όπως ο Μπύχνερ ή ο Κανέττι. Ο Μπέρνχαρντ υποφέρει βαθιά όπως όλοι όσοι βάζουν τον πήχη ψηλά.

Όμηροι μιας δύσμοιρης πόλης

2011-02-03T16:37:00.000+02:00

Οι απεργίες των μέσων μεταφοράς ξανάρχισαν. Μαζί και η απίστευτη ταλαιπωρία των κατοίκων της μεγαλούπολης. Η φράση ακούγεται τετριμμένη, όμως δύσκολα μπορούμε να διανοηθούμε πόσο και πόσοι συμπολίτες μας ταλαιπωρούνται από αυτή την καθημερινή ομηρεία. Ανθρωποι του μόχθου που αναγκάζονται να προσθέσουν στην καθημερινή δοκιμασία αυτής της δύσκολης πόλης και τον μαραθώνιο.

Την ιστορία που ακολουθεί μου την αφηγήθηκαν, δεν ήμουν αυτόπτης μάρτυς. Ενα πρωινό χωρίς συγκοινωνίες μια φίλη βρέθηκε να περιμένει απονήρευτη το τρόλεϊ όπως ο ήρωας του καβαφικού ποιήματος τους βαρβάρους. Εκεί συνάντησε την Βαλμπόνα, μια μεσήλικη γυναίκα από την Αλβανία (φέρει το όνομα ενός ποταμού στα σύνορα με την Σερβία) που είχε δώσει ραντεβού στην φίλη της την Λορίτα από τις Φιλιππίνες. Οι δυο γυναίκες που γνωρίστηκαν στη στάση, συναντιούνται κάθε πρωί για να μοιραστούν το κόμιστρο του ταξί μέχρι την Αλεξάνδρας. Από κει το κόβουν με τα πόδια μέχρι την Ιπποκράτους. Αμέσως της πρότεινε να τις συνοδέψει για το μοιράσουν στα τρία, και να έρθει ακόμα πιο φθηνά.

Στη διαδρομή οι της διηγήθηκαν την ιστορία της ζωής τους. Η Βαλμπόνα, και ο άνδρας της ο Αχιλλέας, βορειοηπειρώτης με βλάχικη καταγωγή ήρθαν από την Αλβανία στην Ελλάδα πριν από δύο χρόνια. Εκείνη ήταν πεπειραμένη ράφτρα, αλλά εργάζεται ως οικιακή βοηθός «γιατί τα λεφτά είναι καλύτερα». Εκείνος πολιτικός μηχανικός, ψωμίζεται ως σιδεράς. Τα δυο τους παιδιά, ο Οδυσσέας μαθητής της Β’ λυκείου και ο Πέτρος, της 3ης Γυμνασίου είναι αριστούχοι.

Του 19 και 9, καμαρώνει η μάνα, αλλά δεν μπορούν να λάβουν τα αριστεία – και κυρίως τον φορητό υπολογιστή που τα συνοδεύει, ένεκα ιθαγένειας. Ο πατέρας, αν και ομογενής δεν κατόρθωσε να βγάλει τα σχετικά πιστοποιητικά. Ομως η Βαλμπόνα είναι μια ευτυχισμένη γυναίκα. Δεν της λείπει τίποτα, ομολογεί χαμογελώντας, παρότι το χιλιάρικο που συγκεντρώνει τον μήνα, φαντάζει «τίποτα» σε πολλούς Νεοέλληνες.

Η Λορίτα που εργάζεται εδώ και είκοσι χρόνια ως Φιλιππινέζα στα βόρεια προάστια έχει μεγάλη δυσκολία στο περπάτημα, αλλά μεγαλύτερη στην καθημερινή αποπληρωμή του κομίστρου. Η Λορίτα, που εργάζεται εδώ και είκοσι χρόνια ως Φιλιππινέζα στα βόρεια προάστια, έχει μεγάλη δυσκολία στο περπάτημα, αλλά μεγαλύτερη στην καθημερινή αποπληρωμή του κομίστρου. Η γνωριμία της με τη Βαλμπόνα ήταν μεγάλο δώρο. Κατέβηκαν από το ταξί και ξεκίνησαν στηρίζοντας τη Λορίτα μέχρι την Ιπποκράτους. «Δεν είναι τίποτα, είναι κατηφόρα», τις εμψύχωνε η Βαλμπόνα. Είχα καιρό να δω τόσο χαρούμενο άνθρωπο, μου εξομολογήθηκε λάμποντας η φίλη.

3/1/2011 Εκατό χρόνια από τη γέννηση του Παπαδιαμάντη

2011-01-28T13:41:00.001+02:00

«Καθώς ο ελληνικός κόσμος χαλαρώνει στην ασφυκτικά αναπαυτική αγκαλιά της φανταστικής ευρωπαϊκής κοινότητας, αυτού του πολυσυλλεκτικού κατασκευάσματος που στηρίζεται στην αναγκαιότητα της οικονομίας κι όχι σε εκείνη του αισθήματος, ο Παπαδιαμάντης θα έπρεπε ν’ απομακρύνεται και να χάνεται από τα μάτια μας, όπως τόσοι άλλοι πριν και μετά από αυτόν. (...) Ομως ο Παπαδιαμάντης λάμπει περισσότερο παρά ποτέ κι αυτό συμβαίνει παρά τη θέλησή μας».

Με αυτά τα λόγια ξεκινούσε ο αείμνηστος Χρήστος Βακαλόπουλος την αποτίμηση της σχέσης μας με τον Σκιαθίτη διηγηματογράφο πριν από ακριβώς είκοσι χρόνια, στα 1991. Σήμερα, με τη συμπλήρωση, στις 3 Ιανουαρίου, ενός αιώνα από τον θάνατο του Παπαδιαμάντη, πολλά έχουν αλλάξει κι εμείς μοιάζει να έχουμε προχωρήσει μακριά στον δρόμο που μας απομακρύνει από εκείνον.

Ερχόμαστε πλέον αντιμέτωποι με τα πρώτα επίχειρα της φαντασιώδους επιθυμίας μας για άκοπη κι απρόσκοπτη, αέναη μεγιστοποίηση της καταναλωτικής μας ευχέρειας στην οποία στηρίξαμε τη ζωή μας, με την κατάλυση της υποτυπώδους κοινωνικής μας συνοχής να φαντάζει πιθανό απώτερο ενδεχόμενο. Καθώς λοιπόν ο εύθραυστος κόσμος μας μοιάζει ριζικά διαφορετικός από εκείνον του Βακαλόπουλου λες και στο μεταξύ έχουν μεσολαβήσει αιώνες, είναι εύλογο να έχει διασαλευθεί ακόμα περισσότερο και η σχέση μας με τον κόσμο του Παπαδιαμάντη.

Κατ’ αρχάς ο αριθμός των ανθρώπων που μπορούν να απολαύσουν το παπαδιαμαντικό κείμενο συρρικνώνεται διαρκώς. Κυρίως όμως μοιάζει να έχει μειωθεί δραστικά ο αριθμός εκείνων που μπορούν, ακολουθώντας την προτροπή του Ζήσιμου Λορεντζάτου, να συλλάβουν ολόκληρο, αδιαχώριστα δηλαδή, το έργο μαζί με τον άνθρωπο. Γιατί αν ο Παπαδιαμάντης είναι ένα διαμέτρημα που στέκεται πλάι στον Αντόν Τσέχωφ στο στερέωμα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είναι κάτι πολύ παραπάνω από έναν εξαίσιο ηθογράφο και ανατόμο της αλλοτινής Ελλάδας, που στήνει στα πόδια τους με ανυπέρβλητο τρόπο ολοζώντανους εμβληματικούς χαρακτήρες μιας δεδομένης κοινωνίας.

Αν ο Παπαδιαμάντης μας αποκαλύπτει, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Βακαλόπουλου «την ιερή μελωδία της πραγματικότητας» συνδέοντάς μας με την «ιερή ρίζα της κτίσεως», με έναν σεβάσμιο δηλαδή τρόπο σχέσης με τα ανθρώπους και πράγματα πέρα από την χρηστική ωφελιμοθηρία, η αντιμετώπισή του μόνο ως μεγάλου συγγραφέα ή μόνο ως ταπεινού ασκητή (πράγμα που έρχεται σε αντίθεση με την αφιέρωση στη λογοτεχνία), απειλεί να τον ακυρώσει, θίγοντας την ακεραιότητα του.

Παρόλα αυτά όμως, καθώς όλα δείχνουν ότι ο Παπαδιαμάντης έχει πλέον απαλλαγεί από τους διάφορους ετερόφωτους αναλυτές και αναγνώστες του, που αναφέρονταν, συνήθως μειωτικά, στο πρόσωπο ή στο έργο προκειμένου να αντλήσουν κύρος από αυτή την ενασχόληση ή τη υποτίμηση, ίσως σήμερα να μπορούμε να αποτιμήσουμε ευκολότερα τη σχέση μας μαζί του. Ο Παπαδιαμάντης εξακολουθεί να λάμπει παρά τη θέλησή μας, λειτουργώντας ως μεσάζων στην ανακάλυψη ενός βαθύτερου εαυτού μας από τον οποίο δεν έχουμε αποκοπεί πλήρως.

Το αξίωμα ως χρέος και ως άχθος στον «Λόγο του Βασιλιά»

2011-01-19T15:01:00.000+02:00

Oι καλές ερμηνείες και η ευφυής σκηνοθεσία – απαραίτητες προϋποθέσεις για τη δημιουργία κινηματογραφικού έργου τέχνης- από μόνες τους δεν αρκούν. Ολοι μας έχουμε δει συναρπαστικούς ηθοποιούς, που δεν κατορθώνουν να αντισταθμίσουν ανύπαρκτο ένα σενάριο, μια μέτρια σκηνοθεσία, ή αντίθετα, εμπνευσμένο σκηνοθετικό βλέμμα, που δεν μπορεί να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι κατοπτεύει το κενό.

Η ειδοποιός διαφορά, η οποία από ένα επίπεδο καλλιτεχνικής παραγωγής και πάνω, καθιστά μια ταινία εξαιρετική, προκύπτει από την θέαση της πραγματικότητας που προτείνει στον θεατή. Οπως σε όλα τα μεγάλα έργα τέχνης ο γόνιμος τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται ή φωτίζεται η ζωή προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις και ερμηνείες. Επιτρέπει δηλαδή σε διαφορετικούς ανθρώπους να συντονιστούν σε ένα εντελώς διαφορετικό, αλλά προσωπικό επίπεδο με το έργο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ταινία «Ο λόγος του βασιλιά» του Τομ Χούπερ με τις καθηλωτικές ερμηνείες Κόλιν Φερθ και Τζέφρι Ρας.

Ο τρόπος με τον οποίο τοποθετούνται οι δύο διάδοχοι έναντι του θρόνου στον «Λόγο του βασιλιά» αντικατοπτρίζει, σε μια πιθανή ανάγνωση, δύο αντιθετικές εκφάνσεις της ελευθερίας. Ο μεγάλος αδελφός που αποποιείται του θρόνου θέλοντας να ζήσει αδέσμευτος από το άχθος των τυπικών υποχρεώσεων που επιβάλλει το βασιλικό αξίωμα, ενσαρκώνει το ιδεώδες της ατομικής ελευθερίας, της μέγιστης, δυνατής απόλαυσης της ζωής πέρα από κάθε περιορισμό.

Ο δεύτερος, ο οποίος αναλαμβάνει το πατροπαράδοτο χρέος έναντι του συνόλου ενσαρκώνει ένα άλλο είδος ελευθερίας, η οποία προκύπτει από την υπέρβαση, μέσω της υποταγής, στον δυσβάσταχτο κανόνα. Ο μεν ένας επιλέγει να καρπωθεί, στο όνομα της ατομικής του ελευθερίας, όλα τα (κέκτημενα κατ΄αυτόν) προνόμια που του έλαχαν (περιουσία, κύρος κλπ) χωρίς να νιώθει υπόχρεος έναντι κανενός. Ο άλλος, απελευθερώνεται, βρίσκει τον εαυτό του παλεύοντας να ανταποκριθεί στις ουσιαστικές υποχρεώσεις που αναγνωρίζει στα τυχερά που του επιφύλαξε η ειμαρμένη.

Δυο όψεις της ελευθερίας με τις οποίες ερχόμαστε όλοι αντιμέτωποι, έχοντας π.χ. να διαχειριστούμε από ένα κληρονομημένο όνομα ή μια καπαρωμένη θέση μέχρι μια αξιοσέβαστη περιουσία. Η εγωτική θεώρηση της ελευθερίας, δεν μας καθιστά μόνο σκλάβους του εαυτού μας, αλλά μας αποκόβει, όπως τον έκπτωτο βασιλιά, από τον κόσμο.

Αυθαίρετα αναγνωστικά παιχνίδια

2011-01-13T14:24:00.000+02:00

«Ανοίξτε ένα βιβλίο, διαβάστε τη σελίδα 99 η ποιότητα του έργου θα σας αποκαλυφθεί». Η ρήση αυτή, η οποία αποδίδεται στον Αμερικανό συγγραφέα Φορντ Μάντοξ Φορντ τείνει να εξελιχθεί σε νέα λογοτεχνική μόδα και στη Γαλλία. Κι αυτό χάρη στην εμφάνιση ενός ιστολογίου, του «Page 99 Test» που μας παροτρύνει τους να κρίνουμε τα βιβλία διαβάζοντας, όχι το οπισθόφυλλο, ούτε τις πρώτες εισαγωγικές αράδες (το λεγόμενο incipit) αλλά την 99η σελίδα. «Αν μετά την ανάγνωση έχετε την επιθυμία να συνεχίσετε, το βιβλίο είναι για σας».

Γιατί ειδικά αυτή; Χωρίς κανένα λόγο, απαντάει το site, απλώς και μόνο επειδή έτυχε να το πει – αν πράγματι το είπε – ο Μάντοξ Φορντ. Ο συμβολισμός είναι ωστόσο ευδιάκριτος. Η σελίδα 99 προετοιμάζει το πέρασμα στην 100η. Η σελίδα 100 συνιστά ένα ψυχολογικό όριο ανεξαρτήτως του όγκου του βιβλίου. Ο αναγνώστης, ιδίως ο βιαστικός ή αγχωμένος σύγχρονος αναγνώστης που δεν μπορεί να απαγκιστρωθεί από το διαβρωτικό άγχος του χρόνου, μετράει και ξαναμετράει όσο προχωράει η ανάγνωση τον αριθμό των σελίδων που του απομένουν μέχρι το τέλος. Η οιονεί αυτιστική ψυχολογική αυτή ανάγκη είναι προϊόν του προαναφερθέντος άγχους του χαμένου χρόνου και του εθισμού μας στην κατανάλωση.

Ως μορφωμένοι αναγνώστες και παραμορφωμένοι τηλεθεατές θέλουμε να έχουμε διαβάσει έναν ικανό αριθμό βιβλίων ώστε να μπορούμε να απολαύσουμε την ανωτερότητα που προσδίδει το συγκεκριμένο επίθετο. Εξ ου και η μέτρηση των αναγνωσμένων και των υπολειπόμενων σελίδων, η οποία αποτιμάται ψυχολογικά σε εκατοντάδες. Ανοίγοντας τη σελίδα 99 έχουμε την αίσθηση ότι βρισκόμαστε στην καρδιά του βιβλίου. Η αλήθεια είναι βέβαια ότι διαβάζοντάς την, διαβάζουμε ένα τυχαίο και εν πολλοίς ακατανόητο απόσπασμα το οποίο δεν μπορούμε να συλλάβουμε σε όλο του το βάθος χωρίς να έχουμε παρακολουθήσει την εξέλιξη της σκέψης του συγγραφέα. Στη δε περίπτωση του μυθιστορήματος ο αποπροσανατολισμός είναι ακόμη μεγαλύτερος καθότι δεν έχουμε παρακολουθήσει την εξέλιξη της πλοκής κι αγνοούμε την ταυτότητα των ηρώων. Συνεπώς επικεντρωνόμαστε, θέλοντας και μη, στο ύφος του συγγραφέα και στην ποιότητα της γραφής του. Η ανάγνωση, λοιπόν, μιας τυχαίας σελίδας μπορεί να μας προϊδεάσει σωστά για την ποιότητα του βιβλίου.

Η επιτυχία ωστόσο του εν λόγω site αντικατοπτρίζει την ανασφάλεια του σύγχρονου ανθρώπου, που έχει απύθμενη ανάγκη υποδείξεων (διάβασε τη σελίδα 99 κι όχι την 123) ακόμα στα αυτονόητα, δυσκολευόμενος να αποφασίσει ο ίδιος για τον εαυτό του: Αυτό που ο περιγράφει Ντοστογιέφσκι στους «Δαιμονισμένους» ως ανάγκη μας να παραδώσουμε σε ξένα χέρια την ελευθερία μας. Και τούτο όταν η ατομική βούληση και της ελεύθερη επιλογή προπαγανδίζονται ως οι μεγαλύτερες κατακτήσεις της εποχής μας.

Θλιβερά συλληπητήρια

2011-01-03T17:13:00.000+02:00

Οι συλλυπητήριες δηλώσεις τόσο του πρωθυπουργού Γιώργου Παπανδρέου, ο οποίος έχει διατελέσει υπουργός Παιδείας, όσο και του στενού του φίλου, νυν υπουργού Παιδείας, Παύλου Γερουλάνου μου προκάλεσαν μεγαλύτερη θλίψη από την είδηση του θανάτου της μεγάλης ελληνίστριας Ζακλιν ντε Ρομιγί, στα 97 της χρόνια. Με γέμισαν πίκρα, οργή και ζοφερή απελπισία.

Κατ’ αρχάς γιατί στις συλλυπητήριες δηλώσεις δεν διέκρινες ίχνος λύπης ή συγκίνησης κι έπειτα διότι κατόρθωσαν να χωρέσουν στα δυο αυτά εξαιρετικά σύντομα κειμενάκια όλες σχεδόν τις εθνικές μας κακοδαιμονίες. Διαβάζοντάς, ένιωθες αμέσως ότι οι συγγραφείς των συλλυπητηρίων (οι ίδιοι οι πολιτικοί ή οι συνεργάτες που συγγράφουν τους λόγους και τις εξαγγελίες τους) πέταξαν όπως όπως από πάνω τους και κατευθείαν στα μούτρα μας, ένα ενοχλητικό βάρος. Γι’ αυτό και δεν έκαναν καμία προσπάθεια να μας απαλλάξουν από τον πιο ανυπόφορο βαριεστημένο ξύλινο λόγο που πάει – δυστυχώς – μαζί με το περίλαμπρο υπουργικό αξίωμα, όπως κάποτε η άσχημη νύφη με τη μεγάλη προίκα.

Ταδύο κείμενα αποκαλύπτουν τη μεγάλη πνευματική ένδεια και την έλλειψη καλλιέργειας των γραφόντων. Ο πρωθυπουργός θυμίζοντας αδιάβαστο μαθητή που πιάστηκε στα πράσα κα προσπαθεί να συλλαβίσει μια γενικολογία για να ξελασπώσει, τόνισε ότι «η προσφορά της στον Ελληνισμό και στην παγκόσμια διανόηση ήταν μεγάλη». Ο υπουργός, κινείται στο ίδιο μήκος κύματος και εκφράζει σε άψογα ελληνικά τη θλίψη του για την «ακάματη ελληνίστρια», που υπήρξε «υπέρμαχος (...) της προάσπισης όλων των ιδεών που συμπυκνώνει ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός». Ο μαθητής τρέμει μην του ζητήσουν να αναπτύξει όλες αυτές τις ακαταλαβίστικες ιδέες. Ο αναγνώστης από την πλευρά του διερωτάται πώς συμπιέζονται οι ιδέες και γιατί ο υπουργός δεν μπορεί να εκφραστεί απλούστερα και επιλέγει τη σόλοικη έκφραση «υπέρμαχου της προάσπισης».

Ο άτσαλος αυτός λόγος φανερώνει απλώς την αδιαφορία τους τόσο για τον άνθρωπο που κλίθηκαν να τιμήσουν εξ ονόματός μας, όσο και για τα κείμενα της γραμματείας στην οποία αφιέρωσε τη ζωή της – αν όχι για το (άχρηστο) σύνολο των ανθρωπιστικών σπουδών. Αλλά δεν αρκέστηκαν σε αυτό, οικειοποιήθηκαν τη Ρομιγί και το άγνωστο για κείνους έργο της, «χρησιμοποιώντας» το με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, δηλαδή τον πιο επιφανειακό: αντλώντας προσωπική αίγλη ή όπως έλεγαν οι παλιοί «για να βλογήσουν τα γένια τους». Εξ ου και σύμφωνα με τον υπουργό η Ρομιγί «περισσότερο από φίλη της Ελλάδας υπήρξε Ελληνίδα» αγγίζοντας το ανώτατο πνευματικό ιδεώδες το οποίο ενσαρκώνουμε ως Νεοέλληνες, ενώ σύμφωνα με τον πρωθυπουργό «προέβαλε τον ανθρωπισμό που διακρίνει τους Ελληνες».

Τέλος και οι δυο τους στάθηκαν στο γεγονός ότι από τη μεριά μας την τιμήσαμε (μάλλον πέραν του δέοντος) χρίζοντάς την Ακαδημαϊκό και προσφέροντάς της την ελληνική υπηκοότητα. Με δυο λόγια, χρησιμοποιώντας τον πατροπαράδοτο ξύλινο λόγο όλο ναφθαλίνη των επετείων και των εθνικών εορτών, Παπανδρέου και Γερουλάνος εξέφρασαν τη θλίψη τους που έφυγε αυτή που έλεγε ότι είμαστε καλοί, την ώρα που οι πάντες μας λένε κακά παιδιά.

Jacqueline de Romilly

2011-01-03T17:07:00.000+02:00

Πικραμένη από την σταδιακή υποχώρηση των ανθρωπιστικών σπουδών και την αντίστοιχη επικράτηση μιας τεχνοκρατικής αντίληψης στην παιδεία, έφυγε το περασμένο Σάββατο στα 97 της χρόνια, η Γαλλίδα ελληνίστρια και ακαδημαϊκός Ζακλίν ντε Ρομιγί.

Οπως υπογράμμισε και η ισόβια γραμματέας της Γαλλικής Ακαδημίας Ελεν Καρέρ ντ’ Ανκός «Η Ρομιγί αφιέρωσε όλη της τη ζωή στην ελληνική γλώσσα και στον ελληνικό πολιτισμό διότι θεωρούσε ότι η μελέτη τους οδηγεί στην κατανόηση της ελευθερίας του ανθρώπου και της δημοκρατίας. Υπέφερε πολύ τις τελευταίες δεκαετίες βλέποντας τις ελληνιστικές σπουδές να υποτιμώνται».

«Εζησα σε μια ευτυχισμένη εποχή όπου οι γυναίκες είχαν πρόσβαση στα αρχαία ελληνικά και μετά τον πόλεμο μια περίοδο όλο και μεγαλύτερης άνθισης της μελέτης τους. Υστερα ήρθε ο Μάης του ’68 κι όλα σταμάτησαν. Σήμερα πρέπει να παλεύουμε για να μην εξαφανιστούν από τα σχολεία. Η άμεση επαφή με την ομορφιά των κειμένων μεταμορφώνει κι εξυψώνει τον άνθρωπο. Οι ανθρωπιστικές σπουδές μας κάνουν πιο ανεκτικούς, πιο γενναιόδωρους, πιο ευαίσθητους στην ομορφιά του κόσμου. Οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν χρησιμεύουν σε τίποτε άλλο από το να αυξάνουν την ανθρωπιά μας», ανέφερε σε συνέντευξη στην εφημερίδα «La Croix» το 2008.

Η Ρομιγί άλωσε πολλά ανδρικά προπύργια. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα καθηγήτρια στο γαλλικό College de France (1973) στην έδρα «Η Ελλάδα και η διαμόρφωση μιας ηθικής και πολιτικής σκέψης» και η πρώτη γυναίκα που εξελέγη ακαδημαϊκός στην έδρα «Αρχαίων Επιγραφών και Γραμμάτων». Ηταν η δεύτερη Γαλλίδα που στέφθηκε ακαδημαϊκός μετά την συγγραφέα Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Το 1987 διατέλεσε πρόεδρος της Γαλλικής Ακαδημίας. Υπήρξε επίσης η πρώτη γυναίκα που έγινε δεκτή στην Ecole Normale (1933) και η πρώτη που πέρασε με επιτυχία τις εξετάσεις για το δίπλωμα της Agregation (1936).

«Είχα το προνόμιο να ανήκω σε μια γενιά, όπου άνοιξαν επιτέλους οι πόρτες στις γυναίκες οι οποίες είχαν για πρώτη φορά την ευκαιρία να ανέβουν σε έδρα», είχε δηλώσει σχετικά, με μεγάλη δόση μετριοφροσύνης, σε συνέντευξη στο περιοδικό «Le Point» το 2007. Για πάνω από εξήντα χρόνια αφιερώθηκε ψυχή τε και σώματι στην αρχαία ελληνική λογοτεχνία γράφοντας και διδάσκοντας είτε για το θέατρο του Αισχύλου και του Ευριπίδη, τον αγαπημένο της Θουκιδίδη και τον Πελλοπονησιακό πόλεμο, είτε για την εξέλιξη της ιστορίας των ιδεών, ειδωμένη μέσα από το πρίσμα της ελληνικής σκέψης. Εξετάζοντας δηλαδή την διαχρονική εξέλιξη θεμελιακών αρχών και εννοιών του ανθρώπινου πολιτισμού όπως τον Νόμο και το Δίκαιο, την Ελευθερία, τη Δημοκρατία, την Απλότητα σε σχέση με την καταγωγική τους σημασία. «Προσπάθησα να δείξω ότι ο ελληνισμός είναι η πηγή των ηθικών και πολιτικών μας ιδεών. Χρωστάμε στον ελληνισμό ό,τι καλύτερο διαθέτει ο πολιτισμός μας», δήλωνε εμφατικά.

Η Ρομιγί δεν αντιμετώπιζε τα αρχαία ελληνικά κείμενα ως έργα γραμμένα σε μια νεκρή γλώσσα αλλά ως έναν θησαυρό που μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πληρέστερα και σε μεγαλύτερο βάθος το παρόν μας. Ενδεικτική είναι η δήλωσή της ότι η τα αρχαία ελληνικά της έδιναν χαρά κι ότι ξόδεψε περισσότερο χρόνο κάνοντας παρέα με τον Περικλή και τον Αισχύλο, απ’ότι με τους συγχρόνους της. Η φράση αυτή, η οποία απέχει έτη φωτός από τις κοινότοπες και πανομοιότυπες κατά καιρούς δηλώσεις αδιάφορων πολιτικών για τη σημασία της αρχαίας Ελλάδας, προκαλεί κατάπληξη και θλίψη στους αποφοίτους του ελληνικού σχολείου, από τη Μεταπολίτευση και δώθε, που στην πλειονότητά τους βίωσαν τη διδασκαλία των αρχαίων ως μια ανιαρή διαδικασία αποστήθισης λεξιλογίου και γραμματικοσυντακτικών κανόνων.

Η Ζακλίν ντε Ρομιγί, η οποία γεννήθηκε το 1913, την παραμονή του Α’ Παγκοσμίου πολέμου κατά τη διάρκεια του οποίου έχασε τον πατέρα και δύο θείους της, έζησε τα ιλιγγιώδη επιτεύγματα, αλλά και τις ολέθριες καταστροφές του περασμένου αιώνα παραμένοντας σταθερά προσηλωμένη στα ιδεώδη του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Η Ζακλίν ντε Ρομιγί δεν ήταν ένας μουσειολόγος που διέσωσε μια παρωχημένη γνώση, αλλά ένας πνευματικός άνθρωπος που πάλεψε ώστε να μην ξεχάσουμε ότι το μεγάλο μάθημα του παρελθόντος μπορεί να μας βοηθήσει να χτίσουμε το μέλλον μας χωρίς να υποπέσουμε στα ίδια σφάλματα.
Η Ζακλίν ντε Ρομιγί εξέδωσε δεκάδες βιβλία, η πλειονότητα των οποίων έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Το τελευταίο της βιβλίο «Το ανθρώπινο μεγαλείο στον αιώνα του Περικλή» (εκδόσεις Ωκεανίδα) κυκλοφόρησε στη Γαλλία πέρυσι το καλοκαίρι.

Βασιλική, μια νουβέλα

2010-12-02T12:27:00.001+02:00

Βάσω Νικολοπούλου
«Βασιλική»
Εκδ. Πόλις

Ο τεράστιος όγκος (τηρουμένων των ελληνικών αναλογιών ) της ετήσιας βιβλιοπαραγωγής δυσκολεύει – αν δεν αποκλείει – την δυνατότητα εποπτείας των εκδιδόμενων έργων. Ο άτυπος λοιπόν κανόνας θέλει να περνούν απαρατήρητα καλά ή ακόμα κι εξαιρετικά βιβλία στη θέση των οποίων διαβάζει κανείς μέτρια ή κάκιστα. Διότι δυστυχώς ο χρόνος είναι περιορισμένος και τα βιβλία άπειρα. Σωτήριες σε τέτοιες περιπτώσεις αποδεικνύονται οι προφορικές κρίσεις αναγνωστών, το λεγόμενο «από στόμα σε στόμα».

Εδώ οφείλω να ομολογήσω πως δεν θα είχα διαβάσει τη νουβέλα της Βάσως Νικολοπούλου, χωρίς τις παραινέσεις του καλού μου φίλου και ήδη, δικαίως διακεκριμένου συγγραφέα της γενιάς μου, Γιάννη Μακριδάκη. Η νουβέλα είναι μικρή, μόλις σαράντα σελίδες. Ομως τα βιβλία δεν τα κάνει ο όγκος. Το αψεγάδιαστο, ειρήσθω εν παρόδω, «Πίστωμα» του Κωνσταντίνου Θεοτόκη δεν ξεπερνάει το ένα χειρόγραφο. Ωστόσο το μικρό κείμενο δεν διαθέτει τις κρυψώνες που επιτρέπουν στο μεγάλο να κρύβει τις αδυναμίες και τις ατέλειές του. Γι΄αυτό και εν προκειμένω η «Βασιλική» χρωστάει στο μικρό μέγεθος πολλές από τις αρετές, αλλά και το εξόφθαλμο των αδυναμιών της.

Η βασικότερη αρετή αυτού του βιβλίου, αυτό που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη, δεν είναι άλλο από το κατεξοχήν λογοτεχνικό χαρακτηριστικό, δηλαδή η γλώσσα. Η ποιητικότητα και η μαεστρία μιας συγγραφέα που ελέγχει το ρυθμό των προτάσεών της, κατέχει την τέχνη της αφήγησης και το μυστικό του ανοίκειου συνδυασμού των λέξεων κάνοντάς τες να σπιθίζουν. Η περιγραφική της ικανότητα να σκιαγραφεί πρόσωπα και καταστάσεις με γρήγορες κοφτές προτάσεις, σαν μικρές πινελιές είναι θαυμαστά. Η πολυφορεμένη, εντούτοις, ιστορία της νοσηρά εξαρτημένης γυναίκας από τον άξεστο εραστή της που την απατά, σώζεται μονάχα χάρη στην φρεσκάδα και την ζωντάνια του γυναικείου μονολόγου. Χάρη στην κλιμάκωση του και το σταδιακό πέρασμα από την γκρίνια, στην εμμονή μέχρι την ψύχωση. Εντυπωσιακή είναι και η ικανότητά της να παρουσιάζει – αναγκαστικά ελλειπτικά – τουλάχιστον τέσσερις χαρακτήρες μέσα σε μόλις τέσσερις δεκάδες σελίδες.

Ωστόσο ο λόγος της γίνεται συχνά υπέρ το δέον ποιητικός, θυμίζοντας ενοχλητικά Κική Δημουλά, ενώ η αδόκιμη χρήση του πληθυντικού στην αποστροφή προς τη μάνα της («Ανεξιχνίαστη μαμά μαμά μου, γιατί δε μου επιτρέψατε να σας κλάψω όπως αρμόζει») στην οποία σκοντάφτει ο αναγνώστης σαν σε χαλασμένο καλντερίμι, καταστρέφουν την λεπτοκαμωμένη ατμοσφαιρικότητα του βιβλίου. Το δε, «μαρκάρει» αντί σουτάρει και γκοολ» του Λεμονή, βγάζει μάτι!

Μέτρια γραφή, νοσηρές και βίαιες ιστορίες

2010-11-24T16:28:00.002+02:00

Guillermo Arriaga
Ρετόρνο 201
Εκδ. Πάπυρος
Σελ. 229.

Το γράψιμο, ιδίως όταν γράφει κανείς λογοτεχνία, είναι μια οριακή διαδικασία. Μια επικίνδυνη κρημνοβασία. Ο συγγραφέας που σκάβει μέσα του με την πένα του, που την χρησιμοποιεί κι ως δεκανίκι σε κάθε του υπαρξιακό βήμα, πορεύεται επί ξηρού ακμής δοκιμάζοντας σε κάθε βιβλίο τα όρια του εαυτού του. Η πορεία του, όπως και κάθε άλλη πορεία δεν είναι ούτε υποχρεωτικά προοδευτική, ούτε οπωσδήποτε γραμμική. Μπορεί μετά από ένα, δυο, τρία ή και περισσότερα ικανοποιητικά ή και καλά βιβλία να γράψει ένα μέτριο ή κακό.
Όπως συμβαίνει συχνά στη ζωή η ανάκαμψη μετά την πτώση είναι εξαιρετικά δύσκολη διαδικασία. Γιατί η ματαίωση των προσδοκιών του αναγνώστη εισπράττεται ως προδοσία του συγγραφέα.

Ένα βαθμιαία διογκούμενο αίσθημα απογοήτευσης και προδοσίας μου προκάλεσε η ανάγνωση των διηγημάτων του, έως πρότινος, ιδιαίτερα αγαπητού μου, Γκιγέρμο Αριάγα. Πώς είναι δυνατόν ο συγγραφέας του απολαυστικού «Ένα γλυκό άρωμα θανάτου», του συναρπαστικού «Το απόσπασμα της Γκιλοτίνας» και του «Βίσωνα της νύχτας» να γράφει τόσο αποκρουστικά, αλλά και συνάμα αδιάφορα διηγήματα; Πώς είναι δυνατόν να χάθηκε όλη μαγεία, η ατμοσφαιρικότητα και το συναρπαστικό βάθος των «21 γραμμάρια» ή της κινηματογραφικής έκπληξης «Οι τρεις ταφές του Μελκιάδες Εστράδα» των οποίων έγραψε το σενάριο; Είναι αλήθεια ότι τόσο το επόμενο η «Βαβέλ», όσο και το ολότελα δικό του «Τα σύνορά της μοναξιάς» πετούν αρκετά χαμηλότερα, δεν φτάνουν στα ίδια ύψη.

Όμως στη συλλογή αυτή που έχει ως κεντρικό άξονα μια οδό, την οδό Ρετόρνο, απηχώντας τα εξαιρετικά διηγήματα της οδού Κροχμαλνα του Ισαάκ Μπάσεβις Σινγκερ φαίνεται πως από όλα τα στοιχεία των «τριών ταφών» επέλεξε να εστιάσει το ενδιαφέρον του στο τυμπανισμένο πτώμα του περιφερόμενου Εστράδα. Η απρόσφορη περιγραφή νοσηρών και εξαιρετικά βίαιων σκηνών με μια αδιάφορη, στην κενή πεζότητά της, γλώσσα που δεν επιτρέπει στον αναγνώστη να συγκρατήσει ούτε μια αξιοπρόσεκτη πρόταση απ’ όλο το βιβλίο, καθιστά την ανάγνωση αληθινή δοκιμασία. Δύσκολα διασώζεται το διήγημα «Ζήτημα τιμής». Το βιβλίο σου πέφτει από τα χέρια.

Επίκαιρο... Κείμενο της Σιμόν Βέιλ για την κομματοκρατία

2010-11-08T19:12:00.000+02:00

Τα σπουδαία κείμενα δεν έχουν ηλικία. Κι αυτό διότι έχουν τη δυνατότητα να φωτίζουν, ανεξαρτήτως εποχής, κομβικές όψεις του παρόντος. Στο μικρό της δοκίμιο «Σημείωμα περί της καθολικής κατάργησης των πολιτικών κομμάτων» γραμμένο γύρω στα 1940 και δημοσιευμένο στο περιοδικό «La Table Ronde» τον Φεβρουάριο του 1950 η Σιμόν Βέιλ, ένα από τα διαυγέστερα πνεύματα του 20^ου αιώνα, προβλέπει και στηλιτεύει την μετεξέλιξη της Δημοκρατίας σε Κομματοκρατία. Επανεξετάζει τον ρολό των πολιτικών κομμάτων υπό το πρίσμα των αρχών «Κοινωνικού Συμβολαίου» του Ρουσώ που αποτελούν τη βάση της σύγχρονης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, προτείνοντας την κάθοδο στην πολιτική προσωπικοτήτων εκτός πολιτικών σχηματισμών.

Η αξία που αναγνωρίζουμε στην κοινωνική συναίνεση, η δυνατότητα αποκάλυψης της αλήθειας, εδράζεται, σύμφωνα με την Βέιλ, στην παραδοχή ότι η λογική είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους, ενώ στα πάθη είναι που συνήθως διαφέρουν. Η κοινή βούληση είναι δίκαιη στο βαθμό που εξουδετερώνει και αντισταθμίζει τα προσωπικά πάθη. Συνεπώς προϋπόθεση για την έκφραση δίκαιης κοινής βούλησης είναι η απουσία συλλογικών παθών. Δεύτερη προϋπόθεση είναι να εκφράζει ο λαός τη θέλησή του όσον αφορά συγκεκριμένα προβλήματα του κοινωνικού βίου κι όχι να περιορίζεται στην επιλογή προσώπων.

Τα πολιτικά κόμματα, τα οποία λανθασμένα εκλαμβάνονται ως στόχοι καθαυτοί κι όχι ως μέσα για την επίτευξή τους, είναι «μηχανές παραγωγής κοινωνικού πάθους (...) μέσω της προπαγάνδας». Τα μέλη ή οι θιασώτες ενός κόμματος αναπαράγουν τη γλώσσα που εκφράζει την «οπτική» του κόμματος, δηλαδή σκέψεις ανθρώπων που δεν επιθυμούν να προσεγγίσουν την αλήθεια, αλλά την αλήθεια και κάτι επιπλέον: την ταύτισή της με έναν εδραιωμένο τύπο σκέψης: αριστερό, δεξιό, συντηρητικό, προοδευτικό, φιλελεύθερο κλπ. Εξ ου και σήμερα η αναζήτηση της αλήθειας και της δικαιοσύνης θεωρείται υποκειμενικό αποκλειστικά ζήτημα.

Γι’ αυτό και η (κομματική, ιδεολογική) τοποθέτηση «υπέρ» ή «κατά» μιας άποψης έχει υποκαταστήσει την σκέψη, την αναζήτηση της εσωτερικής έκλαμψης που προσφέρεται σε όποιον αναζητεί με όλη τη δύναμη του πνεύματός του να πλησιάσει την αλήθεια των πραγμάτων. Η Βέιλ προσβλέπει σε μια κοινωνία πολιτών, όπου κάθε πολίτης θα αναζητεί χωρίς διαμεσολάβηση την εξεύρεση πολιτικών λύσεων με γνώμονα την Αλήθεια και τη Δικαιοσύνη. Οι βουλευτές θα συνεργάζονται ή θα αντιτίθενται με γνώμονα την προσωπική τους ματιά σε κάθε ξεχωριστό ζήτημα. Η Βέιλ ονειρεύεται την επιστροφή από την κατάσταση της αγέλης σε εκείνη του έλλογου όντος.

Τηλε-ψώνια ή τηλεοπτικά ψώνια

2010-10-18T14:30:00.001+03:00

Η διείσδυση της διαφήμισης σε όλο το φάσμα του τηλεοπτικού προγράμματος δεν αποτελεί είδηση. Πρόκειται αντίθετα για μια δεδομένη κατάσταση την οποία η πλειοψηφία των τηλεθεατών έχει πάψει να παίρνει είδηση.

Η σταδιακή επέκταση της διαδικασίας «τοποθέτησης προϊόντος» στις τηλεοπτικές σειρές, τροποποιώντας ακόμα και το σενάριο προκειμένου να γίνει ρητή αναφορά σε κάποιο προϊόν, τις μετέτρεψε και τυπικά σε εκτεταμένα διαφημιστικά με στοιχειωδώς πιο επεξεργασμένη πλοκή. Αν και στην ουσία - καθώς ως γνωστόν το μήνυμα είναι το μέσο και η πλοκή ουδώλως ενδιαφέρει - υπήρξαν σχεδόν εξ αρχής, από τη δεκαετία δηλαδή του ‘70 τα πιο αποτελεσματικά διαφημιστικά του σύγχρονου αυστηρά καταναλωτικού τρόπου ζωής. Αρκεί για του λόγου το αληθές να διαβάσει κανείς τις αντίστοιχες τηλεοπτικές κριτικές του αείμνηστου Χρήστου Βακαλόπουλου.

Σήμερα το κέντρο βάρους της τηλεόρασης (πάντα η διαφήμιση) κάνει ένα βήμα παραπέρα μετατρέποντας τα τηλεοπτικά προγράμματα σε εκπομπές «Τηλεμάρκετινγκ». Η λύση ήταν όπως πάντα προφανής: από τη στιγμή που τα καταστήματα μεταφέρονται με την μορφή δραματικών σειρών ή ψυχαγωγικών εκπομπών στο γυαλί το μόνο που έλειπε ήταν να μεταφερθεί η ετικέτα με την τιμή, ήτοι το γνωστό «Bar code» στο τηλεοπτικό προϊόν. Οπερ και εγένετο.

Χάρη στην «έλευση των Bar codes στην τηλεόραση, ο τηλεθεατής (πελάτης/καταναλωτής) μπορεί από την άνεση του καναπέ του να «σκανάρει» το Bar code που προβάλλεται στην οθόνη μέσω του (smartphone) κινητού του», αναφέρει πρόσφατο δημοσίευμα των New York Times. Τα Bar codes «τρέχουν» στην οθόνη για διάστημα μέχρι και πέντε λεπτών προσφέροντας σημαντικές εκπτώσεις στον επίδοξο αγοραστή.

Η νέα αυτή τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε ήδη στην Αμερική κατά τη διάρκεια προβολής δημοφιλών σειρών όπως το «Lost» ή το «True Blood». Το ζητούμενο δηλαδή είναι να μπορούμε να ψωνίζουμε κάθε στιγμή, ακόμα και στον ύπνο μας. Οσοι δηλαδή θα εργάζονται ή θα έχουν μισθό που να το επιτρέπει...

H ένταση της ανθρώπινης φιγούρας. Συνέντευξη με τον Μάκη Θεοφυλακτόπουλο

2010-10-14T14:54:00.001+03:00

Σαράντα-τέσσερα χρόνια μετά την επαινετική κριτική του καθηγητή Γ.Π. Σαββίδη (διακεκριμένου επιμελητή των καβαφικών και των σεφερικών εκδόσεων) για τους «μοτοσυκλετιστές» του Μάκη Θεοφυλακτόπουλου, η οποία ανέδειξε τον τότε άγνωστο φοιτητή της ΑΣΚΤ, το Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς παρουσιάζει μέσα από 250 περίπου έργα την καλλιτεχνική διαδρομή του 72χρονου σήμερα ζωγράφου σε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση που εγκαινιάζεται την ερχόμενη Τετάρτη 29 Σεπτεμβρίου. Οι ανθρώπινες φιγούρες των γιγάντιων έργων του, αρχικά πιο περιγραφικές, πριν εξελιχθούν σταδιακά σε έντονα περιγράμματα, μπορούν να ιδωθούν ως ολοένα λακωνικότερες, αλλά και εντονότερες εκφράσεις του ψυχισμού του απομόναχου ατόμου. Υπό μια έννοια, ο Θεοφυλακτόπουλος φιλοτεχνεί ποικίλα πορτρέτα της ψυχής μας.

Ο πρώην μαθητής του Μόραλη και μετέπειτα καθηγητής της Σχολής Καλών Τεχνών Θεσσαλονίκης, ο ακατάτακτος κατά πολλούς ζωγράφος με τη φήμη του πολυτάραχου βίου (το πάθος του για τον τζόγο και την ταχύτητα) να επηρεάζει την προσέγγιση του έργο του, μιλάει στην «Κ» μέσα στο άδειο του ατελιέ στο Παλαιό Φάληρο. Λίγο πριν από τη μεγάλη έκθεση αναφέρεται στην πάλη της ζωγραφικής δημιουργίας, στην ένταση που πασχίζει να μεταδώσει στα έργα του και στους μεγάλους δασκάλους που τον ενέπνευσαν.

Κάθε αναδρομική έκθεση είναι μια ανακεφαλαίωση. Πόσο δύσκολη και ποια μπορεί να είναι η συνέχεια;

Σε όλη μου τη ζωή έχω συνηθίσει να υπάρχω μέσα από τη ζωγραφική. Οταν ήμουν νεότερος έκανα και πολλά άλλα. Τώρα αυτά τα υπόλοιπα λιγοστεύουν και μου μένει μόνο η ζωγραφική.Θα υπάρξουν και πιέσεις, ενδεχομένως και απογοητεύσεις, π.χ, διότι κάποια πράγματα μπορεί να μην έχουν αντέξει στον χρόνο. Σίγουρα θα υπάρχουν και καλές στιγμές, λιγότερο καλές και ίσως μερικές πολύ καλές. Το ευχάριστο είναι ότι έτυχε τα τελευταία μου έργα, του 2010 να είναι καλά. Να είναι δυνατά, οπότε δεν θα έχω την δύσκολη στιγμή που μπορεί ένας ζωγράφος κοιτώντας την αναδρομική του να πει: κοίταξε όταν ήμουνα νέος τι ωραία πράγματα έκανα και τώρα... αντίθετα μπορώ να πω πως τώρα που γέρασα, μάλλον τα καταφέρνω καλύτερα.

Προσθέτετε διαρκώς υλικό, ζωγραφίζοντας. Όσο όμως προσθέτετε τόσο αφαιρείτε από την φιγούρα. Είναι σαν να σβήνετε προσθέτοντας...

Αυτό είναι αλήθεια. Η πλούσια ζωγραφική ύλη αποτελούσε ανέκαθεν εκφραστική μου ανάγκη. Το «γράψιμο» και η ματιέρα προκύπτουν μέσα από τις ανάγκες του σχεδίου και του χώρου. Αυτή λοιπόν η ματιέρα, αυτή η ύλη, η υφή είναι λειτουργική. Αυτές οι αλλεπάλληλες προσθήκες, σε συνδυασμό με τα απομεινάρια ή τα ίχνη που βρίσκονται από κάτω εμπλουτίζουν σιγά σιγά με μικρά στοιχεία τη μεγάλη επιφάνεια και έτσι ζωντανεύει. Είναι ό τρόπος με τον οποίο μπορώ να φτιάξω κάτι που να έχει ενδεχομένως μιαν αξία.

Δυνητικά ένας πίνακας μπορεί να μην τελειώσει ποτέ;

Όχι με την έννοια του ενός. Με την έννοια πολλών. Ο ένας πίνακας τελειώνει γιατί θέλεις να έχεις μια δεύτερη ευκαιρία να κάνεις κάτι άλλο, μπας και είναι καλύτερο. Είναι ένα παιχνίδι που για να έχει ενδιαφέρον πρέπει να διαθέτει δύο πράγματα: την χαρά του παιχνιδιού η οποία όμως είναι δεμένη με τον στόχο να πετύχεις. Η πάλη λοιπόν προκύπτει επειδή πρέπει να κερδίσεις το παιχνίδι, ει δυνατόν καλύτερα από ότι τα προηγούμενα. Όταν λοιπόν το κερδίσεις τελειώνει. Μετά όμως αρχίζει η άλλη προσπάθεια, οπότε όλα αυτά μαζί, ναι, δεν τελειώνουν ποτέ. Αλλά ως κομμάτια που συνθέτουν ένα τεράστιο έργο.

Ομως την επιτυχία, την καλή στιγμή, δεν την έχεις στο χέρι. Κάποια στιγμή για κάποιους λόγους, θα’λεγα πάρα πολλούς, άπειρους λόγους, που συνδυάζονται μεταξύ τους, βγαίνει μια καλή στιγμή. Μέσα στην πάλη αυτό ζητάμε: δηλαδή μπας και πετύχεις τη στιγμή. Και όταν δουλεύεις πολύ, πρέπει να είσαι πολύ άτυχος, αλλιώς κάποια στιγμή θα έχεις κι εσύ μια τύχη. Οπότε όταν την βρεις, τις πιο πολλές φορές το αισθάνεσαι πολύ βαθιά. Σαν να είσαι σφιγμένος και μετά κάτι γίνεται και αναπνέεις. Μπορείς όμως να πέσεις κι έξω. Δηλαδή να σε ξεγελάσει. Μερικές φορές κουράζεται κανείς ή εγώ θα΄λεγα, βλέπω ότι θέλω να διευκολύνω τον εαυτό μου κι ενώ δεν έχω πραγματικά νιώσει αυτό το άνοιγμα, ψάχνω να βρω με τη λογική μου τα καλά του έργου. Προσπαθώ να το εκλογικεύσω. Αλλά όταν πραγματικά έχει γίνει δεν ψάχνεις να το εξηγήσεις. Αυτό που περιμένω να συμβεί είναι αυτή η στιγμή να ορίζεται από μια εκπομπή, θα έλεγα, μια επιφάνειας ζωγραφισμένης, που ένα κύριο χαρακτηριστικό της είναι η ένταση. Η ένταση και αυτό που λέμε βάθος.

Πόσο σας έχουν επηρεάσει ζωγράφοι που ασχολήθηκαν με την ανθρώπινη φιγούρα όπως ο Μπέικον ή ο Τζιακομέτι;

Οι επιδράσεις θα ‘λεγα στην δική μου τη δουλειά είναι πολλές. Ο Μπέικον σε μια παλιότερη περίοδο: οι πιο πολλοί ζωγράφοι που ασχολήθηκαν με την φιγούρα σκόνταψαν πάνω του. Η επίδρασή του ήταν μεγάλη. Τώρα το θέμα είναι ότι μπορεί να υπάρχει λίγος Μπέικον, αλλά και πόσος Μάκης υπάρχει. Γιατί και στον Μπέικον υπάρχει και Πικάσο, αλλά είναι Μπέικον.
Ο Τζιακομέτι ως καλλιτέχνης με είχε επηρεάσει βαθύτατα. Τον θεωρώ πολύ μεγάλο. Σίγουρα πιο μεγάλο από τον Μπέικον. Επηρεάστηκα όμως κι από κάποιον που δεν είχε ανθρώπους στα έργα του: τον Ρόθκο. Δηλαδή από αυτό το βάθος του χρώματος που χωρίς να έχει καμία αναφορά στο συγκεκριμένο, δημιουργεί συγκεκριμένο έργο που στέκεται ισοδύναμα πλάι σε ένα κομμάτι της Φύσης. Συμπαντικό, θα έλεγα, στην περίπτωση του Ρόθκο. Γιατί δεν είναι μόνο τα περάσματα του, είναι κι αυτή η σχέση των χρωμάτων που σαν να ανοίγεται σε έναν χώρο συμπαντικό.

Το πέρασμα και η σπουδή στην κλασική ζωγραφική ως φοιτητής και ως δάσκαλος στην Καλών Τεχνών ήταν αναγκαίο εφόδιο για την διαμόρφωση του έργου που ακολούθησε;

Στην αρχή αντιδρούσα. Εχει στη ζωγραφική κανείς ανάγκη να μιλήσει. Να πει πράματα. Αλλά δεν μπορεί να αρθρώσει λόγο, δεν ξέρει πως. Ετσι λοιπόν όπως και στις πιο πολλές τέχνες η πειθαρχία είναι μια απαραίτητη προϋπόθεση. Μάλιστα κάποια σπουδαία προσωπικότητα είχε πει κάτι που μου άρεσε πολύ: ο ταλαντούχος συνειδητοποιεί από μόνος του την αναγκαιότητα της πειθαρχίας.

Μετά από κάποιες αντιδράσεις σε αυτή την πειθαρχία, πειθάρχησα και πολύ. Και αυτό πρότεινα και στους φοιτητές που είχα αργότερα. Για να αποκτήσουν ένα πλούσιο λεξιλόγιο στην γλώσσα την εικαστική για να μπορέσουνε να έχουν μια ευκαιρία να κάνουν κάτι. Χωρίς αυτό δε γίνεται. Ακόμα και οι αυτοδίδακτοι - οι καλοί - από μόνοι τους πειθαρχούν. Δεν γίνεται αλλιώς. Πρέπει να βάλεις στο χάος μια τάξη. Και για να την βάλεις πρέπει να έχεις μάθει κάποια πράματα. Και ή θα πας σε κάποιο σχολείο ή θα αναγκαστείς να τα μάθεις μόνος του.

Πολλοί θεατές έχουν την αίσθηση βλέποντας ένα περίγραμμα ότι δεν είναι τίποτα...

...σου λένε: αυτό το κάνω κι εγώ. Το λένε φίλες της κόρης μου. Τώρα που θα δουν τα έργα στην αναδρομική, που θα δουν και τίποτα άλλο, θα πουν, α! Αυτό δεν μπορώ να το κάνω (γέλια). Είναι εξαιρετικά δύσκολο να το σχεδιάσεις με ακρίβια γιατί γκρεμίζεται διαρκώς και δεν διορθώνεται. Το έργο συνέχεια γκρεμίζεται. Είτε γιατί η σχέση με το φόντο είναι πολύ σκληρή, είτε γιατί είναι πολύ μαλακιά, γιατί μια γραμμή πήγε λίγο πιο αριστερά, ενώ έπρεπε να είναι λίγο πιο δεξιά – κι αυτό δεν διορθώνεται – ή γιατί όλα σωστά είναι, αλλά το έργο δεν μου αρέσει. Οπότε γίνεται ξανά και ξανά και ξανά. Όπως γίνεται και στο μεγαλύτερο μέρος της τέχνης. Έτσι δουλεύουν οι ζωγράφοι. Πολεμάνε συνέχεια, κουνάνε τις φόρμες, τα μέσα... βέβαια μερικοί μπορεί να δουλεύουνε προσθετικά μέχρι να φτάσουν κάπου. Άλλα ταμπεραμέντα διαλύουν συνεχώς το έργο και μέσα από τα απομεινάρια φτιάχνουν κάτι άλλο. Αλλά η μάχη, ο κόπος, οι αλλαγές πάνω στο σχέδιο και στα χρώματα είναι κοινό χαρακτηριστικό όλων των ζωγράφων.

Νιώθετε ότι η περίοδος που σας εκφράζει περισσότερο είναι κάθε φορά η τελευταία;

Ναι. Δηλαδή όταν πετυχαίνεις κάποια πράγματα. Εχω τη βεβαιότητα ότι κάποια έργα που έχω κάνει τώρα, το 2010, μπορώ να πω ότι είναι από τα πιο ουσιαστικά που έχω κάνει στη ζωή μου. Υπήρχε μια εποχή που είχα φτιάξει κάτι πολύ πετυχημένους μοτοσυκλετιστές.
Κάποια είναι αρκετά δυνατά ακόμα και σήμερα. Αντέχουνε στον χρόνο, έχουνε μια δύναμη και μια αλήθεια. Γιατί έργο χωρίς αλήθεια δεν μπορεί να είναι δυνατό. Απλά δεν είναι αληθινό.

Και το αληθινό πως το εννοώ; Μέσα από τις επιδράσεις ένα μεγάλο μέρος του έργου είναι δικό σου. Αυτό έλεγα και στην Σχολή στα παιδιά. Το δικό μου, αυτό που αναζητούμε ως μια επιλογή που μας αφορά περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ποιο είναι; Το κέρδος το χειροπιαστό όταν την προσεγγίσουμε ποιο είναι; Δεν είναι ότι θα πάμε σε μια γκαλερί και θα πούμε αυτό είναι δικό μου. Αυτό είναι δευτερεύον. Οταν είναι δικό σου μπορείς να το εξυπηρετήσεις και καλύτερα. Όταν βρεις αυτό που σε αφορά περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, αυτό σε βοηθάει να κάνεις καλύτερη ζωγραφική. Αν είσαι έξω από αυτό, δεν μπορείς να αξιοποιήσεις τον χώρο στον οποίο βρίσκεσαι γιατί δεν του ανήκεις πλήρως.

Μπορείς να κάνεις το καλύτερο δυνατό εάν προσεγγίσεις με αρκετή ακρίβεια αυτό που σε αφορά. Δηλαδή μου αρέσει να ζωγραφίζω έτσι. Πώς; Άτσαλα. Όχι γιατί είδα κάτι άτσαλο και μ’αρέσει, αλλά γιατί η γραφή μου δεν μπορεί να είναι διαφορετική. Είμαι έτσι φτιαγμένος. Είναι απαραίτητο σε έναν καλλιτέχνη να κινηθεί μέσα σε έναν χώρο που τον αφορά βαθιά, που είναι φτιαγμένος για αυτόν. Αυτό με κάποιο τρόπο είναι ελευθερία. Αλλά η ελευθερία, η σχετική ελευθερία, πράγμα ζωτικό για τον καλλιτέχνη χάνεται εύκολα. Ερχονται οι άλλοι από δίπλα και λένε αυτό δεν φοριέται σήμερα, φοριέται το άλλο και τον επηρεάζουν. Έτσι με κάποιο τρόπο στρίβει κανείς προς άλλες κατευθύνσεις πιο «πιασάρικες» και έτσι σιγά σιγά το έργο παύει να μυρίζει το άρωμα της τέχνης. Μπορεί να είναι της μόδας, αλλά δεν μυρίζει το άρωμα της τέχνης.

Αρκεί να πάρεις τη μυρωδιά από ένα έργο του Θεόφιλου, που είναι τέχνη με τα όλα της, εκεί αμέσως βλέπεις ότι ακόμα και πάρα πολύ καλοί ζωγράφοι, όλοι αυτοί που σπούδασαν στην Γερμανία, ο Λύτρας, ο Γύζης, ο Βολανάκης, φοβερά ταλέντα κατασκευής, αλλά δυστυχώς για αυτούς δεν είναι το άνθος της τέχνης αυτό. Είναι η Ακαδημία που μόλις βάλεις έναν Θεόφιλο ή έναν Μπουζιάνη δίπλα, τα κάνει άψυχα.

Ενω ζωγραφίζετε χωρίς να κάνετε προσχέδια στους πίνακες, παρόλα αυτά όμως τα σχέδια που κάνετε παράλληλα είναι σαν να λειτουργούν ως μελέτες.

Κάνω πάρα πολλά σχέδια, μα συνέχεια. Ένα μέρος από αυτά δεν είναι απαραίτητα δημιουργικές στιγμές. Όταν δεν νιώθω αρκετά δυνατός για να παλέψω στα ψηλά βουνά, κάνω ένα είδος εργασιοθεραπείας. Παίρνω διάφορα χαρτιά και κάνω ό,τι μου έρχεται. Χωρίς να έχω στόχο να κάνω κάτι. Απλά περνάω την ώρα μου και το μόνο που προσέχω είναι να μην τα δει κανείς (γέλια). Στη συνέχεια πετιόνται όλα αυτά ως άχρηστα. Μερικές φορές πριν τα πετάξω μπορεί να κρατήσω κάτι για να επέμβω πάνω του με λάδι. Όλα αυτά τα χρόνια με όλα αυτά τα σχέδια που έγιναν με αυτόν τον τρόπο κάτι περνάει με κάποιο τρόπο μέσα στα λάδια.

Το νέο γαλλικό βιβλιοπωλείο της Αθήνας

2010-09-23T16:49:00.000+03:00

Σε μια εποχή που κεντρικοί δρόμοι της πόλης μεταμορφώνονται από τα διαδοχικά λουκέτα, ένα νέο γαλλικό βιβλιοπωλείο κάνει την εμφάνιση του στην οδό Σόλωνος 77, απέναντι από το Χημείο. Ο Ρομολό Λοβερανί και ο Φιλίπ Μινιόν, δύο Γάλλοι με μακρά θητεία στο ιστορικό γαλλικό βιβλιοπωλείο Κάουφμαν από το 1984 άνοιξαν το βιβλιοπωλείο «Le Livre Ouvert» (Το Ανοιχτό Βιβλίο) σε μια προσπάθεια να μην αφήσουν να κλείσει το κεφάλαιο του γαλλικού βιβλίου στην Ελλάδα.

«Ανεξαρτήτως της κρίσης, η ανάγκη τόσο από πλευράς του γαλλόφωνου ελληνικού κοινού, όσο και των γαλλικών εκδοτικών οίκων να συνεχιστεί η ανταλλαγή ανάμεσα στις δύο κουλτούρες είναι μεγάλη. Η Ελλάδα διαθέτει ένα ιστορικό γαλλόφωνο κοινό μεγάλου πνευματικού πλούτου. Θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό να συνεχίσουμε να ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες αυτού του απαιτητικού κοινού», επισημαίνει ο κ. Λιβερανί, ο οποίος υπογραμμίζει εμφατικά ότι το «Ανοιχτό Βιβλίο» ξεκινάει ως γαλλόφωνο και όχι ως γαλλικό βιβλιοπωλείο καθώς «είναι ένας χώρος ανοιχτός και σε άλλους εκδότες πλην των Γάλλων».

Ωστόσο παρά την εμφανή αισιοδοξία η οποία αντανακλάται στη ζωντάνια και στη φρεσκάδα που αποπνέει ο νέος χώρος, οι περιποιημένοι πάγκοι με τα ολοκαίνουργιά βιβλία, το εγχείρημα ενέχει σημαντικό ρίσκο, το οποίο όμως οι δύο συνεργάτες γνωρίζουν ότι μπορούν να σταθμίσουν.
«Καταθέσαμε αρχικά ένα σχέδιο στο Παρίσι προκειμένου το οποίο εγκρίθηκε από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, όσο και από τη Συνομοσπονδία των Γάλλων Εκδοτών. Ετσι εξασφαλίσαμε μια πρώτη οικονομική βοήθεια για να αγοράσουμε το πρώτο στοκ.

Η δυσκολία όμως έγκειται στο γεγονός ότι η οικονομική μας λειτουργία είναι ελεγχόμενη: έχουμε δηλαδή πλαφόν στην αγορά βιβλίων. Αγοράζουμε και αποπληρώνουμε για να μπορέσουμε να αγοράσουμε και πάλι. Γι’ αυτό και είμαστε αναγκασμένοι να προχωράμε σταδιακά: την σχολική περίοδο δίνουμε έμφαση στα σχολικά εγχειρίδια, στη διδασκαλία των γαλλικών. Ακολουθεί η περίοδος των μαζικών λογοτεχνικών εκδόσεων του Σεπτεμβρίου, των λογοτεχνικών βραβείων, τα Χριστούγεννα... Πληρώνουμε μια δραστηριότητα ώστε να είμαστε σε θέση να ασχοληθούμε με την επόμενη κ.ο.κ.
Αυτό μας περιορίζει. Δεν έχουμε τη δυνατότητα, τουλάχιστον στην αρχή, να ελιχθούμε, να επανεφοδιαζόμαστε κατά το δοκούν: π.χ. βγαίνει ένα βιβλίο, διαβάζουμε μια καλή κριτική και το παραγγέλνουμε. Οχι. Δουλεύουμε με τρόπο αυστηρά ελεγχόμενο.

Ωστόσο ο κ. Λιβερανί εγγυάται ότι μετά την πρώτη φάση της εγκατάστασης θα διαθέτει πάντα ένα ξεχωριστό κονδύλι για τις μεμονωμένες παραγγελίες. «Το ελληνικό είναι ένα κοινό έξυπνο με μεγάλη περιέργεια, απαιτητικό σε τομείς όπως η φιλοσοφία, η κοινωνιολογία, τα φωτογραφικά λευκώματα. Γι’ αυτό και συνεργαζόμαστε και με άλλους φορείς όπως την Ενωση Εθνικών Μουσείων Γαλλίας ή δίνουμε έμφαση σε ξεχωριστούς τομείς όπως το παιδικό βιβλίο». Οι δύο συνεργάτες προσπαθούν να κρατήσουν τις τιμές τους κοντά στις γαλλικές ώστε να μην επιβαρύνουν το ελληνικό κοινό. Σε αυτό συμβάλλουν πολύ οι χαμηλές τιμές των εξαιρετικών βιβλίων τσέπης τα οποία αποτελούν την ναυαρχίδα των γαλλικών εκδόσεων. «Μπορεί κανείς να βρει βιβλία με 4, 6, αλλά ακόμα και 2 ευρώ. Τα βιβλία τσέπης καλύπτουν μια ευρύτατη γκάμα από τους μεγάλους κλασικούς, την σύγχρονη λογοτεχνία μέχρι τις ξένες λογοτεχνίες όπως η γερμανική, η κινεζική, η ρωσική κλπ.

«Το στοίχημα είναι να ισορροπήσουμε μεταξύ των νέων κυκλοφοριών – να μην είμαστε σκλάβοι τους – μια ευρεία βάση βιβλίων η οποία απαιτεί να έχεις π.χ. τον «Ξένο» του Καμύ, σε συνδυασμό με προσωπικές επιλογές. Σε αυτό το κομμάτι μου αρέσει να δουλεύω», επισημαίνει ο Φιλίπ Μινιόν. «Με συγγραφείς που δεν είναι πολύ γνωστοί, αλλά είναι καλοί. Να μην είμαι σκλάβος των νέων κυκλοφοριών, που πουλιούνται μόνες τους, αλλά να μπορώ να προτείνω τίτλους στον πελάτη. Πολλές φορές αρκεί ένα νεύμα ή βλέμμα επιδοκιμασίας. Χαίρομαι να δίνω συγγραφείς όπως ο Λέο Περούτς, ο Μπολάνιο ή ο Πιγκέλα. Χρειάζεται διάβασμα και προσπάθεια για να προτείνεις βιβλία, αλλά μόνον έτσι δένεσαι με τους πελάτες σου», ομολογεί χαμογελώντας ευγενικά.

Ενας (ακόμα) επίκαιρος Ρώσσος λογοτέχνης

2010-09-14T16:26:00.000+03:00

Η ρωσική λογοτεχνία διαθέτει μερικούς από τους πιο βαθιά συνταρακτικούς συγγραφείς: Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Τσέχωφ, Γκόγκολ… Ωστόσο τα μεγάλα της αναστήματα δεν εξαντλούνται στα λίγα πασίγνωστα ονόματα. Η απόσταση που χωρίζει τα εν λόγω μεγαθήρια από το εν πολλοίς - όχι οπωσδήποτε άγνωστο - αλλά περισσότερο αδιαφοροποίητο για τους πολλούς, πλήθος των υπολοίπων δεν είναι, όπως συχνά νομίζουμε, αβυσσαλέο. Αν εξαιρέσει κανείς τον συγγραφέα των Καραμάζωφ, (από μόνος του μια λογοτεχνία) συγγραφείς όπως π.χ. ο Αντρέγιεφ, ο Λεσκώφ, ο Πάστερνακ, ο Σαλάμωφ, ο Γκρόσμαν, ο Σολζενίτσιν, δεν έχουν πολλά να ζηλέψουν από τους αρχικούς τρεις. Και η λίστα αυτή προεκτείνεται εύκολα και χωρίς εκπτώσεις για πολύ.

Ο Λεονίντ Αντρέγιεφ (1871-1919) είναι ένας κλασικός Ρώσος συγγραφέας (μιας κατ’ εξοχήν δηλαδή λογοτεχνίας χαρακτήρων) που βυθοσκοπεί την ανθρώπινη ψυχή πασχίζοντας να ξεδιαλύνει το μυστήριο της ύπαρξης. Ο συγγραφέας του «Κόκκινου γέλιου» σκιαγραφεί τους χαρακτήρες του από μέσα προς τα έξω, δεν τους περι-γράφει ως εξωτερικός παρατηρητής. Το μέσο που μετέρχεται για να τους δομήσει ως πολυδιάστατες οντότητες είναι η σκέψη. Οι ήρωές του χτίζονται σταδιακά και παρουσιάζονται μαζί και μέσω της σκέψης τους. Υπ’ αυτή την έννοια η ομώνυμη νουβέλα του βιβλίου «Η Σκέψη και ο Κυβερνήτης» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αγρα» σε εξαιρετική μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ, μπορεί να λειτουργήσει ως κλειδί για την κατανόηση ολόκληρου του έργου του.

Ο ήρωας της «Σκέψης», ο γιατρός Κερζέντσεφ είναι ένας πιο σύγχρονος ή νεωτερικός Ρασκόλνικωφ. Με τη λεπτή διαφορά ότι φονεύει για να αποδείξει όχι τη πνευματική, αλλά τη δύναμη της λογικής του σκέψης. Το σχέδιό του είναι απλό: «Να προσποιηθώ τον τρελό να σκοτώσω τον Αλεξέι σε μια, υποτίθεται, κρίση σχιζοφρένειας, κι έπειτα να ‘ανανήψω’», ξεγελώντας τους πάντες. Ομως η σκέψη δεν αποδεικνύεται απλώς ανίκανη να ελέγξει την τρέλα, αλλά ο κατεξοχήν δρόμος που οδηγεί σε αυτήν.

Η σκέψη γίνεται το άθυρμα, το καρυδότσουφλο της τρέλας, η οποία ορίζεται από την ικανότητά της να προσδίδει λογικό ειρμό στο παράλογο, καταστρέφοντας τελικά τον Κερζέντσεφ. Ο Αντρέγιεφ στηλιτεύει την νεωτερική ταύτιση του ανθρώπου ή της ψυχής του με τη λογική, η οποία με την αυτονόμησή της οδηγεί στην καταστροφή. Ο καταστρεπτικός εγωισμός του ανθρώπου που καταγγέλλει ο Ντοστογιέφσκι είναι κατά τον Αντρέγιεφ γέννημα της αλαζονείας της λογικής (σκέψης).

Στην επόμενη, αληθινά αριστουργηματική νουβέλα, ο φονιάς είναι ο «Κυβερνήτης» ο οποίος έδωσε τη διαταγή στην αστυνομία να ανοίξει πυρ κατά εξαθλιωμένων διαδηλωτών. Η σκέψη του Κυβερνήτη, που δεν είχε ως εκείνη τη στιγμή μάθει να σκέπτεται, ενεργοποιείται μετά την δολοφονία των 47 αθώων. Τότε αρχίζει να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, δηλαδή να ζει εντός κόσμου. Μέχρι τότε ταυτιζόταν με το αξίωμά του, το οποίο τον είχε κυριολεκτικά «καταπιεί».

Την εντολή την δίνει το νόμιμο δικαίωμα που απορρέει από το αξίωμά του και όχι ο ίδιος. Το οξύμωρο είναι ότι το οντολογικό ή υπαρξιακό του ξύπνημα, που συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της σκέψης, ταυτίζεται με τον θάνατο. Αρχίζει να ζει απλώς και μόνο για να διαπιστώσει ότι είναι ένας ζωντανός νεκρός. Ζει αναμένοντας την αμετάκλητη εκτέλεσή του. Η μικρή μαθήτρια, το μοναδικό πρόσωπο που τον συμπονάει, αποδεικνύει, κλαίγοντάς τον ζωντανό, ότι είναι ήδη νεκρός. Με το κλάμα της, τουτέστιν με την πονεμένη αγάπη της, δεν εξαγνίζει τον κυβερνήτη, αλλά το ζοφερό γένος των ανθρώπων.

Τηλεόραση ή η συγχώνευση των αντιθέσεων

2010-08-30T14:28:00.000+03:00

Ενα από τα ειδοποιά χαρακτηριστικά της τηλεόρασης έγκειται στην ικανότητα της να συμβιβάζει, αν όχι να αφομοιώνει απαλείφοντάς τες, τις οξύτερες αντιθέσεις της. Μια από αυτές συνίσταται στο γεγονός ότι υπηρετεί ταυτοχρόνως την ανάγκη διαφυγής εκτός της ανιαρής, πεζής, καταπιεστικής πραγματικότητας και την θεμελιώδη ανάγκη του κοινού να αναγνωρίζει στο γυαλί τον εαυτό του. Μ’άλλα λόγια η μικρή οθόνη κατορθώνει να συμβιβάσει, το εξωτικό με το οικείο, το ξένο με το γνωστό. Με τίμημα όμως την χονδροειδή σχηματοποίηση.

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της εταιρίας σφυγμομετρήσεων Stonewall, ο τρόπος με τον οποίο η βρετανική τηλεόραση σκιαγραφεί τους γκέι είναι δέσμιος παραμορφωτικών προκαταλήψεων και κοινοτοπιών. Στα 20 τηλεοπτικά προγράμματα του BBC, ITV, Channel 4 και 5 που μεταδόθηκαν από τον Σεπτέμβριο του ’09 ως τον Ιανουάριο του ’10, ο τηλεοπτικός χρόνος που αφιερώθηκε στην σκιαγράφηση ομοφυλόφιλων και αμφιφυλόφιλων ήταν πέντε ώρες και 43 λεπτά. Ωστόσο το 36% του τηλεοπτικού αυτού χρόνου τους προσέδωσε αρνητική χροιά, ενώ το 31%, αν και τους απέδωσε με περισσότερο ρεαλισμό, τους εμφάνισε συγχυσμένους ή απογοητευμένους λόγω της σεξουαλικής τους προτίμησης.

Στα καθ’ημάς αντίθετα, σε δημοφιλέστατες τηλεοπτικές σειρές τα σενάρια των οποίων γράφονται από ομοφυλόφιλους ή σε τηλεοπτικές ζώνες όπως οι μεσημεριανή όπου έχουν εξέχουσα παρουσία, εκείνοι που παρουσιάζονται ως αλλόκοτα, παράδοξα, παράλογα κι εν τέλη ή έξαλλα πλάσματα είναι οι ετεροφυλόφιλοι.

Και στις δύο περιπτώσεις τα στερεότυπα παίρνουν και δίνουν. Τις περισσότερες όμως φορές η παραμόρφωση δεν οφείλεται στον καθρέφτη, εν προκειμένω στην μικρή οθόνη, αλλά στην αντιπάθεια που χαρακτηρίζει τον ζωγράφο. Ο τρόπος με τον οποίο σκιαγραφεί κανείς το πορτρέτο του άλλου, του ανοίκειου ή του ξένου διακατέχεται, αν μη τι άλλο, από τα κενά του βλέμματος, την αβελτηρία ή την εμπάθεια που τον χαρακτηρίζει. Από την άλλη βέβαια, το πώς ορίζει κανείς την παραμόρφωση είναι μεγάλο θέμα, ιδίως σε εποχές αμφισβήτησης της μορφής.

Αναγνώστες του θέρους

2010-08-20T13:11:00.000+03:00

Το καλοκαίρι είναι εκτός των άλλων συνυφασμένο με την ανάγνωση. Κι αυτό διότι το βιβλίο συγκαταλέγεται στα χρειώδη εκείνα, όπως το μαγιό, το αντηλιακό και την πετσέτα που καταχωρίζονται πρώτα στην καλοκαιρινή βαλίτσα. Είναι η εποχή του περιστασιακού διαβάσματος στην οποία ομνύουν οι εκδότες, η εποχή που οι διψασμένοι για ανάπαυλα ταξιδιώτες ταξιδεύουν ταυτόχρονα στο κατάστρωμα του πλοίου και στις σελίδες κάποιου ογκώδους συνήθως μυθιστορήματος. Αυτή πρέπει να είναι η εποχή που ξεκοκαλίζεται και το ένα και μοναδικό βιβλίο το οποίο διαβάζει κατ’ έτος σημαντικό ποσοστό συμπατριωτών μας, σύμφωνα με σχετική έρευνα του ΕΚΕΒΙ.

Ωστόσο οι θιασώτες της θερινής ανάγνωσης χωρίζονται εκτός από ευκαιριακούς αναγνώστες και βιβλιοφάγους και σε άλλες δυο μεγάλες – εξίσου άνισες μεταξύ τους - κατηγορίες. Στους εθισμένους καταναλωτές που αγοράζουν βιβλία με το ίδιο ασυναίσθητο κριτήριο ή τρόπο που αγοράζουν ρούχα, αξεσουάρ ή δίσκους, δηλαδή με γνώμονα το τις νεότερες κυκλοφορίες ή τη τελευταία μόδα και στους αδηφάγους καταναλωτές βιβλίων που αγοράζουν με γνώμονα το προσωπικό τους γούστο.

Η πρώτη υπέρτερη αριθμητικά κατηγορία είναι που δίνει το αναγνωστικό στίγμα του καλοκαιριού. Ωστόσο φέτος φαίνεται να έχει συντελεστεί κάποια αλλαγή. Η πρώτη κατηγορία αναγνωστών που προσέδιδε ενιαίο χρώμα στις παραλίες, σαν πλακοστρωμένο πάτωμα με το ίδιο πλακάκι, φαίνεται πως έχει αποψιλωθεί. Ελάχιστα από τα περιορισμένα εξώφυλλα που τέντωναν προς τον ήλιο οι λουόμενοι ήταν τα ίδια. Το λειψό ετερόκλιτο μωσαϊκό ήταν συντεθειμένο, προς μεγάλη μου έκπληξη, από κυκλοφορίες περασμένων ετών.

Οι λογοτεχνικές και βιβλιοφιλικές προτιμήσεις που εκφράστηκαν φέτος στις αρχές Αυγούστου σε παραλίες της Ιθάκης και των Κυθήρων μοιάζουν να υποδεικνύουν τον δρόμο που θα ακολουθήσει ο χώρος του βιβλίου (με αυξημένο όπως φαίνεται ΦΠΑ) μέσα στην κρίση: οι αναγνώστες των αισθηματικολυρικών νέο-άρλεκιν θα φυλλορροούν, ενώ οι παθιασμένοι βιβλιοφάγοι θα συνεχίζουν να τρέφουν σε πείσμα των καιρών το πάθος τους, βρίσκοντας την τροφή τους οπουδήποτε: από τις προσφορές των βιβλιοπωλείων και των εφημερίδων, στα τα σκονισμένα ράφια παλαιοπωλείων ή οικιακών βιβλιοθηκών.