Τετάρτη, 14 Μαρτίου 2012

Α-νόητος και βάναυσος κόσμος

Η «Ελένα» του Ρώσου σκηνοθέτη της αριστουργηματικής «Επιστροφής», Αντρέι Σβιάγκιντσεφ είναι χάρμα οφθαλμών. 
Πρόκειται για ένα ολοκληρωμένο έργο μιας τέχνης, η οποία δεν έχει ανάγκη τον λόγο για να επικοινωνήσει με τον θεατή. Η εικόνα μιλάει από μόνη της, αφηγούμενη πολλά περισσότερα (μέσω της ανάδειξης εύγλωττων αντιθέσεων και λεπτομερειών) απ’ ότι ο λόγος, ο οποίος λειτουργεί συμπληρωματικά σε ένα έργο που μας υπενθυμίζει ότι ο κινηματογράφος υπηρετεί μια καλλιτεχνικά αυτόνομη γλώσσα (όπως π.χ. η ποίηση), εκείνη της εικόνας.

Το έργο μπορεί να διαβαστεί ως ένα λιτό, αλλά μεστό κι επίκαιρο σχόλιο στην περίφημη ρήση του Ντοστογιέφσκι: «Αν ο Θεός πέθανε, τα πάντα επιτρέπονται». Ο Σβιάγκιντσεφ   συλλαμβάνει και αποδίδει το βαθύτερο και βαθύτατα μηδενιστικό πνεύμα μιας ζοφερής εποχής που βρίσκεται ακόμα στα σπάργανα. 

Σε αντίθεση με τον μετανοούντα ελέω Σόνιας, Ρασκόλνικοφ, στον κόσμο της Ελενας δεν υπάρχουν ούτε τύψεις, ούτε μετάνοια. Το έγκλημα δεν συνοδεύεται πλέον από καμία τιμωρία. Γιατί καμία τιμωρία δεν μπορεί να αγγίξει την ψυχή των ηρώων. Ο θάνατος δεν συνοδεύεται από κανένα πένθος. Η απουσία πένθους επιβεβαιώνει την απουσία αγάπης. Η Έλενα δολοφονεί για να προστατέψει το μικρό της παρκινούμενη από ένα αγελαίο ένστικτο, αντίστοιχο της λέαινας. 


Το ίδιο ένστικτο οδηγεί και τον εγγονό της σε αιμοδιψείς συγκρούσεις με άλλες αντίστοιχες «αγέλες» άεργων νεαρών. Ένα ένστικτο το οποίο διασκεδάζει, υποδαυλίζοντάς το, το ηλεκτρονικό παιχνίδι που μοιράζεται με τον αντίστοιχα εξανδαποδισμένο πατέρα του. Η μετάβαση από τις εικονικές δολοφονίες στην πραγματική φονική βία είναι πανεύκολη· ένα (ανυπαρκτο) όριο το οποίο υπερβαίνεται ασυναίσθητα μπρος και πίσω από την εικονικότητα στην πραγματικότητα. Το εντυπωσιακό είναι ότι τον φόνο τον διαπράττει τελικά η Ελενα, αποδεικνύοντάς μας ότι δεν διαφέρει οντολογικά από τον γιο και από τον εγγονό. Οποιαδήποτε ηθική αξιολογική κρίση, η οποία θα απέρρεε από το επίχρησμα ανθρωπιάς που κουβαλάει η Ελένα θα ήταν αποπροσανατολιστικό.



Ο Ρώσος σκηνοθέτης δεν κάνει μια ηθικοπλαστική ταινία, αλλά μια ταινία που υπογραμμίζει την παντελή απουσία κάθε ηθικής και κατά συνέπεια κάθε έννοιας παραπτώματος. Το γεγονός ότι δεν μας παρέχει καμία πληροφορία για το παρελθόν των ηρώων η οποία θα μπορούσε να αποτελέσει πάτημα για την ηθική ερμηνεία των πράξεών τους, αποτελεί σπουδαίο εύρημα. Με αυτό τον τρόπο μας υποχρεώνει να εστιάσουμε αποκλειστικά και μόνο στις πράξεις και στην στάση ζωής των ηρώων.  


Μετά την δολοφονία του συζύγου της η Ελενα καίει σε ένα γυάλινο μπολ τα αποδεικτικά στοιχεία, τις φαρμακευτικές οδηγίες του μοιραίου φαρμάκου. Στην ακριβώς επόμενη σκηνή ο νεκρός ετοιμάζεται να γίνει παρανάλωμα σαν το χαρτί. Άνθρωποι και πράγματα τοποθετούνται στό ίδιο αδιάφορο επίπεδο: είναι εξίσου αναλώσιμα. Οι ήρωες του Σβιάγκιντσεφ αποτελούν παραλλαγές του αμοραλιστή Σταυρόγκιν ή με άλλα λόγια, είναι όλοι τους «δαιμονισμένοι» με την ντοστογιεφσκική σημασία του όρου.

Η ταινία αντλεί το μεγάλο ειδικό της βάρος από το γεγονός ότι αναφέρεται στη Ρωσία. Το οντολογικό κενό, η απουσία κάθε άλλου νοήματος πέρα από την υλική ικανοποίηση που προσφέρει το χρήμα, ο βοσκηματώδης, άσκοπος βίος του γιου και του εγγονού της Ελένας, οι οποίοι μοιάζουν να υπηρετούν μονάχα τις στοιχειώδεις ανάγκες της τροφής και των ενστίκτων, μεγεθύνονται καθώς τοποθετούνται σε φόντο ρωσικό. Εξαιρετική η σεκάνς της επίσκεψης στον ναό, όπου ο Σβιάγκιντσεφ αποδίδει την (γνώριμη στον Ελληνα) αλλοτριωμένη από τον ευσεβισμό και το χρήμα ορθόδοξη Εκκλησία.

Δεν υπάρχουν σχόλια: