Δευτέρα, 6 Φεβρουαρίου 2012

Η λογοτεχνία απέναντι στον δήμιο

Το μέγα ζητούμενο στην λογοτεχνία είναι πώς τοποθετείται κανείς απέναντι στον δήμιο, έλεγε ο Γάλλος συγγραφέας Πωλ Γκαντέν. Υπ’ αυτή την έννοια τα μεγάλα αριστουργήματα της λογοτεχνίας είναι εκείνα που βρίσκουν απαντήσεις στα οριακά (εξ ορισμού οντολογικά) ζητήματα που αφήνουν βουβή ή αμήχανη την υπόλοιπη λογοτεχνία. Τα βιβλία αυτά φέρνουν με τη σειρά τους σε δύσκολη ή αμήχανη θέση όσους απoπειρώνται να να τοποθετηθούν κριτικά απέναντί τους ή να τα περιγράψουν - πράγμα αντίστοιχο.


Το καλύτερο που έχει κανείς να κάνει όταν αναμετριέται με λογοτεχνικά έργα που κινούνται στο όριο, όχι του συγγραφέα, όπως όλα τα άλλα, αλλά της έκφρασης, όπως η συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες από την Κολιμά» (εκδ. Ινδικτος) του Βαρλάμ Σαλάμοφ, είναι να υποκλίνεται στο κείμενο: Να παραπέμπει στον συντριπτικό λόγο του συγγραφέα. Πατώντας λοιπόν στον αριστουργηματικό λόγο του Σαλάμωφ, καταθέτω μια δυο σκέψεις από την ανολοκλήρωτη ακόμα ανάγνωση των 1966 σελίδων της Κολιμά.

Ο άνθρωπος αυτός που βρέθηκε «σε στενή γειτνίαση με τον θάνατο» στην πιο παρατεταμένη και φρικαλέα μορφή του, στα στρατόπεδα εργασίας της Σιβηρίας, είχε ως μοναδικό του στήριγμα την λογοτεχνία. Αν και δεν το ομολογεί ρητά, υπογραμμίζοντας διαρκώς ότι στο ύστατο επίπεδο, «στην ακραία δυστυχία και ανάγκη» όπου εξανεμίζεται το ανθρώπινο και «μένει μόνον ο θυμός» στηρίχθηκε στους στίχους της Βέρας Ινμπερ «που τους επαναλάμβανα συχνά».

Η ποίηση και κατ’ επέκταση η λογοτεχνία, (η περιοχή εκείνη του λόγου που κατορθώνει να αρθρώσει το άφατο) του προσφέρει τη λύση στο σπαρακτικό ερώτημα που απευθύνει στον εαυτό του: «Τι νόημα έχει αν δεν μπορώ να αλλάξω τον χαρακτήρα μου, την συμπεριφορά μου; Τι μου χρειάζεται αυτή η αναθεματισμένη «εμπειρία»;».

Ο επιζών συγγραφέας, επιστρέφει από την κόλαση για προσφέρει τη μοναδική δυνατή (έξω από την περιοχή του ιερού) λύτρωση στα εκατομμύρια αθώα θύματα των σταλινικών στρατοπέδων: Εναν επικήδειο. Η ομώνυμη ιστορία αποτελεί μια σμικρογραφία του βιβλίου: Απαριθμεί ένα ένα, διασώζοντάς τα από την άδικη λήθη και διατηρώντας τη μνήμη τους στον αιώνα, τα πρόσωπα που γνώρισε και πέθαναν πλάι του.

Πενθώντας ο Σαλάμοφ αποδίδει δικαιοσύνη: «Οι άνθρωποι αυτοί ήταν αθώοι. Ηταν μάρτυρες, όχι ήρωες». Οι «ιστορίες από την Κολιμά» είναι ένα λογοτεχνικό μαρτυρολόγιο.

2 σχόλια:

Μύρων Κατσούνας είπε...

Νάρκης του άλγους δοκιμή, μες τη δοκιμασία...

τουπίκλην λοξίας είπε...

Γεια σου φίλτατε Μύρωνα. Καί έτσι είναι, οπωσδήποτε.