Δευτέρα, 21 Νοεμβρίου 2011

Η βαρβαρότητα της λογικής και του πολέμου



Οι δύο νουβέλες «Εκείνος» και το «Κόκκινο γέλιο» που περιλαμβάνονται στη δεύτερη συλλογή του Λεονίντ Αντρέγιεφ που κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις Αγρα κατατάσσονται στην αμφιλεγόμενη κατηγορίατης φανταστικής λογοτεχνίας.
Αμφιλεγόμενη διότι χωρίς ξεκάθαρα όρια (στο είδος στοιβάζονται αδιακρίτως από τα μαζικά βιβλία περιπτέρου μέχρι τη λογοτεχνία του Φίλιπ Ντικ) αν θεωρήσουμε δεδομένο ότι η φαντασία είναι η κινητήριος δύναμη κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Ωστόσο ο Αντρέγιεφ, επάξιος επίγονος του Ε.Τ.Α. Χόφμαν και του Ε. Α. Πόου δεν περιορίζεται στο παιχνίδι της μεθοδικά καλλιεργούμενης αμφιβολίας, της κλιμακούμενης έντασης και της κλειστοφοβίας, ούτε στη δημιουργία ενός κλίματος ζόφου που άσκησε τεράστια πριν απ’ αυτόν γοητεία στους φανατικούς αναγνώστες του γοτθικού μυθιστορήματος.

Ο Ρώσος συγγραφέας, όπως κάθε αντάξιο τέκνο της υψηλής λογοτεχνίας δεν αρκείται στην χειραγώγηση του ευαίσθητου συναισθηματικού κόσμου των αναγνωστών. Χρησιμοποιεί την μοναδική του ικανότητα στη δημιουργία εκρηκτικής ατμόσφαιρας, την συναρπαστική του ευχέρεια στις εξπρεσιονιστικές περιγραφές και στις πολύχρωμες τοιχογραφίες για να θίξει μείζονα πολιτικά και βαθιά υπαρξιακά ζητήματα.
Και στις τέσσερις νουβέλες (μαζί με τη «Σκέψη» και τον «Κυβερνήτη») ο Αντρέγιεφ αποδεικνύεται ένας δεξιοτέχνης της πρωτοπρόσωπης αφήγησης αποδίδοντας με απαράμιλλη μαστοριά την δραματική κορύφωση μιας αγωνιώδους λογικής σκέψης.
Στον πάντοτε επίκαιρο «Κυβερνήτη» αφηγείται το χρονικό μιας προαναγγελθείσας πολιτικής δολοφονίας, ενώ οι υπόλοιπες τρεις νουβέλες με κορυφαία το όντως αριστουργηματικό «Κόκκινογέλιο», βρίσκονται κάτω από τον αστερισμό της τρέλας.
Στον παραληρηματικό μονόλογο ενός σαλεμένου νου της νουβέλας «Εκείνος» η συγγένεια με το γοτθικό μυθιστόρημα ή τις μαζικής κατανάλωσης ιστορίες τρόμου είναι έκδηλη:
Ο μονήρης κι αποσυνάγωγος ήρωας που βρίσκεται «εγκλωβισμένος» σε ένα τεράστιο άγνωστο οίκημα – που παραπέμπει στο «Σπίτι με τα επτά αετώματα» του Χώθορν–, το αχανές και παγωμένο, οιονεί απόκοσμο τοπίο που περιβάλλει το απειλητικό οίκημα, η περίεργη, βεβιασμένη συμπεριφορά των ενοίκων, η σταδιακή αντιστροφή του αρχικού κλίματος ευφορίας και κυρίως η άφαντη άρρωστη οικοδέσποινα και οι νυχτερινές επισκέψεις του «φαντάσματος» αποτελούν σταθερά χαρακτηριστικά του είδους.

Διαβάζοντας τη εν λόγω νουβέλα αμέσως πριν από το «Κόκκινο γέλιο» γεννιέται στον αναγνώστη η εντύπωση ότι ο Αντρέγιεφ επιδίδεταισε μια λογοτεχνική άσκηση υψηλού επιπέδου προετοιμαζόμενος για το μεγάλο εγχείρημα που ακολουθεί.

Στο «Κόκκινο γέλιο» η λογοτεχνική δεινότητα του Αντρέγιεφ αγγίζει το απόγειό της, το παραλήρημα της τρέλας τον παροξυσμό. Ο Ρώσος συγγραφέας επιστρατεύει, θα έλεγε κανείς, όλες του τις μεθοδικά προγυμνασμένες λογοτεχνικές δυνάμεις για να κατασκευάσει ένα μεγάλο προφητικό και πειραματικό κείμενο που δοκιμάζει τα όρια της λογοτεχνικής γραφής. Η νουβέλα που προκύπτει προαναγγέλλει τα μεγάλα έργα που γεννήθηκαν από τη φρικώδη εμπειρία των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και των ρωσικών γκουλάγκ, αλλά και την μνημειώδη νουβέλα του Κόνραντ «Η καρδιάτου σκότους».

Ο αποσπασματικός υπαινικτικός του λόγος προαναγγέλλει τα έργα του Σελίν και του Τζόυς. Το «Κόκκινο γέλιο» είναι μια από τις διορατικότερες πριν από τους δυο Παγκόσμιους πολέμους που στιγμάτισαν τον δυτικό πολιτισμό και μια από τις σφοδρότερες καταγγελίες της βαρβαρότητας του πολέμου και της κτηνωδίας του ανθρώπου.

Δεν υπάρχουν σχόλια: