Δευτέρα, 1 Αυγούστου 2011

Ο πολυκύμαντος βίος ενός ανθρωπιστή: Ρότζερ Κέιμσμετ δια χειρός Μάριο Βάργκας Λιόσα

Πρωτοδιάβασα για τον Ρότζερ Κέιζμεντ (1864-1916), τον πρώτο σφοδρό πολέμιο των φρικαλεοτήτων της αποικειοκρατίας, στο βιβλίο του Ζέμπαλντ «Οι δακτύλιοι του Κρόνου» (εκδ. Αγρα). Η συνοπτική αφήγηση του απίθανα πολυκύμαντου βίου θύμιζε μυθιστορηματικό ήρωα που κινείται στα όρια του μύθου. Ο Κέισμεντ τα έβαλε με το πανίσχυρο κράτος του Βελγίου, την κυβέρνηση του Περού, τις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρίες της εποχής του πριν στραφεί κατά της βρετανικής αυτοκρατορίας παλεύοντας για την απελευθέρωση της Ιρλανδίας ώστε τελικά να καταδικαστεί σε θάνατο για εσχάτη προδοσία.


«Ενας από τους μεγάλους αντιαποικιοκράτες μαχητές και υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ιθαγενών πολιτισμών της εποχής του, και ένα αγωνιστής που θυσιάστηκε για την ελευθερία της Ιραλνδίας», αναφέρει ο Λιόσα στον επίλογο του μυθιστορήματος «Το όνειρο του Κέλτη» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Στο πρώτο του πόνημα μετά την απονομή του Νόμπελ, ο περουβιανός συγγραφέας επιστρέφει στο αγαπημένο του πολιτικό μυθιστόρημα εκμεταλλευόμενος στο έπακρο τις αντιφάσεις και τα σκοτεινά σημεία μιας εξόχως αμφιλεγόμενης προσωπικότητας.

Η αποκάλυψη τον καιρό που κρατούνταν στις αγγλικές φυλακές του Πέτονβιλ περιμένοντας την απάντηση στην αίτηση χάριτος, των προσωπικών ημερολογίων του, τα περιώνυμα «Black Diaries» όπου κατέγραφε τις ευκαιριακές ομοφυλοφιλικές του σχέσεις και κατά τον Λιόσα, τις φαντασιώσεις του, δημιούργησε έναν σάλο, σχετικά με την αυθεντικότητά τους ο οποίος δεν έχει ακόμα κοπάσει. «Πολλές περιοχές της ζωής του βρίσκονται στο σκοτάδι, πολλές πτυχές δεν είναι ξεκάθαρες και πιθανότατα δεν πρόκειται να ξεκαθαριστούν ποτέ γιατί ήταν ένα πολύ μυστικοπαθές πρόσωπο ιδιαίτερα στην προσωπική του ζωή», ανέφερε σε συνέντευξή του στον «Guardian» ο Λιόσα. «Ενας εξαιρετικά αντιφατικός χαρακτήρας. Ο,τι πρέπει για μυθιστόρημα», τόνισε.

Η προμετωπίδα του Χοσέ Ενρίκε Ρόδο, «Ο καθένας από εμάς είναι, αλλεπάλληλα, όχι ένας αλλά πολλοί», η οποία παραπέμπει στα πολλά διαφορετικά «εγώ» που κατά τον Προυστ συνθέτουν κάθε ανθρώπινη προσωπικότητα, αντικατοπτρίζει την οπτική του Λιόσα για τον ιδανικό μυθιστορηματικό ήρωα τον οποίο ανακάλυψε στο πρόσωπο του Κέισμεντ. Στο «Ονειρο του Κέλτη» ο αναγνώστης δεν θα συναντήσει τις περίτεχνες αφηγηματικές τεχνικές που εντυπωσίασαν σε μυθιστορήματα όπως «Το πράσινο σπίτι» ή «Η πόλη και τα σκυλιά».

Εδώ ο περουβιανός συγγραφέας επιλέγει μια απλή δομή, εναλλάσσοντας ένα βιογραφικό κεφάλαιο ιστορικής αναδρομής στο παρελθόν του Κέισμεντ από τη γέννηση μέχρι την φυλάκισή του, με ένα κεφάλαιο από το μυθιστορηματικό παρόν του βιβλίου το οποίο εντοπίζεται στις τελευταίες μέρες της ζωής του στις φυλακές του Πέτονβιλ. Η συνηθισμένη τριτοπρόσωπη αφήγηση θυμίζει στις πρώτες σελίδες δημοσιογραφικό λόγο. Οσο όμως αυτή προχωράει, ο Λιόσα δεν προσθέτει μονάχα βιογραφικά στοιχεία αλλά εσωτερικεύει το μυθιστόρημα εστιάζοντας στις εσωτερικές συγκρούσεις του ήρωα, τις οποίες τα πρόσθετα δεδομένα καθιστούν ευκρινέστερες.

Με αυτό τον τρόπο χτίζει έναν σαγηνευτικό και πλούσιο μυθιστορηματικό χαρακτήρα. Ενώ στην αρχή του βιβλίου ο αναγνώστης συνεπαίρνεται από τον απίθανα πολυκύμαντο βίο του Κέισμεντ, σταδιακά το ενδιαφέρον του μετατοπίζεται από τον βίο στο ανθρώπινο πρόσωπο του ήρωα.

Στα τρία χρόνια της συγγραφής του μυθιστορήματος, ο Λιόσα ταξίδεψε στο Κονγκό στον Αμαζόνιο, στις ΗΠΑ, στην Ισπανία και στο Περού, ξεψάχνισε βιβλιοθήκες αναζητώντας τα ίχνη του Κέισμεντ, συνθέτοντας όχι μόνο ένα εξαιρετικά αληθοφανές και ερεθιστικό της αναγνωστικής περιέργειας λογοτεχνικό έργο, αλλά και ένα πολύπλευρό μυθιστόρημα όπου θίγονται ουσιώδη και πολυεπίπεδα πολιτικά, φιλοσοφικά και υπαρξιακά ζητήματα με έντονες προεκτάσεις στο σήμερα.

Αρχίζοντας ανάποδα, το ολόψυχό του δόσιμο στον αγώνα για την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας, απότοκος της συνειδητοποίησης ότι η σχέση της πατρίδας του με την Βρετανία ήταν απλώς μια «πιο εκλεπτυσμένη αποικιοκρατική σχέση» προσφέρει το έναυσμα στον αναγνώστη να συλλογιστεί την θεμελιώδη διαφορά εθνικισμού και πατριωτισμού και την μεταφυσική ουσία της έννοιας της θυσίας και της ελευθερίας.

Το τραγικό μαρτύριο του Κέισμεντ ο οποίος διχάζεται ανάμεσα στην βιολογική του ανάγκη για σεξουαλική απόλαυση και στην ανεκπλήρωτη υπαρξιακή του ανάγκη για μια μόνιμη σχέση αγάπης, μας εξωθεί να εξετάσουμε το αδιέξοδο των σημερινών ερωτικών σχέσεων. Τέλος, η καταγγελία των ανείπωτων φρικαλεοτήτων που δύναται να προκαλέσει η ανθρώπινη απληστία και δίψα για χρήμα εξελίσσεται σε μια φιλοσοφική διερώτηση για την φύση του κακού η οποία συνέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα.

Η ανατομία των απάνθρωπων μεθόδων της αποικιοκρατίας η οποία «καταστρέφει το πνεύμα πριν καταστρέψει το σώμα» παραπέμπει στη δημοφιλή θεωρία του σοκ, με την οποία η Ναόμι Κλάιν ερμηνεύει πειστικά τις πρακτικές του σύγχρονου επιθετικού νεοφιλελευθερισμού. Λεπτομέρειες, όπως λ.χ. το γεγονός ότι οι ιθαγενείς του Κονγκό και του Αμαζονίου χρεώνονταν τα εργαλεία με τα οποία εργάζονταν σε τιμές που τους υποχρέωναν να εργάζονται αμισθί για όλη τους τη ζωή για τους εκμεταλλευτές του, έχουν ενδιαφέρουσες ομοιότητες με τις τρέχουσες πρακτικές υπερχρέωσης μέσω δανεισμού εξασθενημένων οικονομιών.

Με λίγα λόγια το μυθιστόρημα του Λιόσα υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη πρόοδος περιορίζεται στην τεχνολογία η οποία παρέχει ολοένα και πιο εξελιγμένες μεθόδους εκμετάλλευσης των ανθρώπων από την μόνιμη και απαράλλαχτη απληστία και αδηφαγία. Καθιστώντας τους ανθρώπους υλόφρονες καταναλωτές, τους μετατρέπεις σε δούλους πρόσφορους προς εκμετάλλευση.


Δεν υπάρχουν σχόλια: