Τρίτη, 5 Ιουλίου 2011

Τα πολλά μεταφραστικά πρόσωπα του Μπάρτλμπυ

Η ύπαρξη διαφορετικών μεταφράσεων κλασικών κειμένων και η από καιρού εις καιρόν ανανέωσή τους, είναι μεγάλη υπόθεση. Αφενός διότι προσφέρουν πολλαπλές προσεγγίσεις ενός σπουδαίου έργου και αφετέρου διότι ανανεώνουν τη γλώσσα στην οποία αυτό μεταφράζεται. Γιατί το παράδοξο με τα αριστουργήματα είναι ότι ενώ τα ίδια δεν γερνούν, οι μεταφράσεις τους αποκτούν με τον καιρό ρυτίδες και γεροντόπαχα.

Η εξαιρετική μετάφραση της νουβέλας του Χέρμαν Μέλβιλ, «Μπάρτλμπυ, ο γραφέας» από την Αθηνά Δημητριάδου κυκλοφόρησε λίγο μετά την αναθεωρημένη του Μένη Κουμανταρέα από τον Καστανιώτη. Οι δυό μεταφράσεις είναι υψηλού επιπέδου· η κάθε μια έχει τα δικά της καλά. Εκείνη του Κουμανταρέα συμπληρώνεται από δύο ακόμα διηγήματα του Μέλβιλ με ήρωες δύο ακόμα αποσυνάγωγους ήρωες: τον βιολιστή Χομπόυ και τον αριστοκράτη Τζον Ρόουζ.


Η έκδοση της «Αγρα» προσφέρει ένα εντυπωσιακό άκρως διαφωτιστικό συμπληρωματικό υλικό: Κριτικές από έντυπα της εποχής, σημείωμα της μεταφράστριας, εργοβιογραφία του συγγραφέα καθώς και δύο μικρά δοκίμια σε (λιγότερο επιτυχημένη) μετάφραση του Νίκου Ηλιάδη: Το σημαίνον κείμενο του στοχαστή Ζιλ Ντελέζ «Μπάρτλμπυ ή η φόρμουλα» και το μικρό κειμενάκι του φιλοσόφου Τζόρτζιο Αγκάμπεν «Μπάρτλμπυ». Η έκδοση αυτή μας επιτρέπει να εντάξουμε τη νουβέλα στα συμφραζόμενα της εποχής της και στην ιστορία της λογοτεχνίας, ιδίως όσον αφορά στα μεγάλα έργα που φαίνεται να επηρεάστηκαν από τον «Μπάρτλεμπυ».

Ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας του «Αντι-Οιδίποδα» προσεγγίζει τον Μπάρτλμπυ, αλλά και πασχίζει να ερμηνεύσει το συνολικό λογοτεχνικό εγχείρημα του Μέλβιλ και κατ’ επέκταση σύνολης της (κλασικής) αμερικανικής λογοτεχνίας, αν και διαφωτίζει σημαντικά τον αναγνώστη προτείνοντάς του πιθανούς τρόπους ανάγνωστης, μοιάζει να τον απομακρύνει από το κείμενο σε μια εντελώς αμφιλεγόμενη ψυχαναλυτική θεώρηση των πραγμάτων, η οποία σήμερα μοιάζει εν μέρει παρωχημένη (datée), καθώς πασχίζει να ερμηνεύσει τα πάντα υπό το περιορισμένο πρίσμα της σχέσης με τον πατέρα.

Στα δικά μου μάτια (εν πολλοίς χάρη στην εν λόγω μετάφραση) η αφήγηση του εκκεντρικού βίου του Μπάρτλμπυ, θυμίζει βίο κατά (αντι)χριστόν σαλού παρμένο από αλλόκοτο λογοτεχνικό συναξάρι. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ο δικηγόρος που αφηγείται την ιστορία του, ανακοινώνει ότι θα «παραθέσ(ει) ορισμένα εδάφια από τη ζωή του Μπάρτλμπυ».

Ο γραφέας που σταδικά αρνείται κάθε εργασία, απαντώντας «Θα προτιμούσα όχι» είναι ένας απονεκρωμένος πρώην υπάλληλος της υπηρεσίας Ανεπίδοτων Επιστολών (νεκρών γραμμάτων), ο οποίος μεταμορφώνεται σταδιακά σε άψυχο αντικείμενο, απομένοντας «ασάλευτος» μέχρι το τέλος. Ο Μπαρτλμπυ αναγγέλλει τον νέο ανθρωπολογικό τύπο που φέρνει μαζί της η νεωτερική κοινωνία.

1 σχόλιο:

Μύρων Κατσούνας είπε...

Ι. Η μεταφραστική ανθοφορία καλά κρατεί. Το ίδιο συνέβη και με τις ελεγείες του Ρίλκε, όπου έχομε δύο νέες μεταφράσεις.

ΙΙ. Εκτός από τα εδάφια, κι άλλα σημεία παραπέμπουν στις Γραφές. Στοιχείο κι αυτό του Μέλβιλ.