Παρασκευή, 17 Ιουνίου 2011

Στο εργαστήρι ενός σπουδαίου συγγραφέα

Το Homo Poeticus ανήκει στην πολύτιμη κατηγορία των λογοτεχνικών βιβλίων που γράφονται από συγγραφείς που επιθυμούν να μας εισαγάγουν στο εργαστήρι του συγγραφέα. Υπ’ αυτή την έννοια πρόκειται για ένα βιβλίο που αφορά και απευθύνεται κατά κύριο λόγο σε συγγραφείς και κριτικούς της λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα όμως είναι από τα βιβλία που λατρεύουν οι «επαρκείς» κατά τον Μονταίνιο, οι γεροί αναγνώστες της λογοτεχνίας.


Γιατί σε αντίθεση με την πλειοψηφία των στείρων ή περιχαρακωμένων στον ακαδημαϊσμό τους πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, αυτού του είδους τα βιβλία μας βοηθούν να εισχωρήσουμε σε μεγαλύτερο βάθος και να αντλήσουμε μεγαλύτερο πλούτο από τα λογοτεχνικά κείμενα. Το βιβλίο περιλαμβάνει δοκίμια που δημοσιεύθηκαν ως επί το πλείστον από το 1972 ως το 1988, έναν χρόνο πριν από τον θάνατο του Κις.

Τα περισσότερα και τα καλύτερα δοκίμια του βιβλίου έχουν ως θέμα τη λογοτεχνία. Το δοκίμιο «Το στριφτό βαρέλι του Εσερ» εντάσσεται μαζί με το θεωρητικό «Για τον πλουραλισμό», τις «Ιστορίες της παλάμης. Μια ενδεικτική ανθολόγηση του γαλλικού διηγήματος» και τις «Δύο παραλλαγές στον Φλωμπέρ» στα κείμενα που ανιχνεύουν, καλύτερα ψηλαφούν σαν τον ιατροδικαστή, την τομή που συντελέστηκε στην αντίληψη και στον τρόπο κατασκευής του έργου τέχνης από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, μέχρι σήμερα: «Με τον Φλωμπέρ αρχίζει η εποχή της ‘παρακμής’ που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας».

Τα δοκίμια «Ηοmo Poeticus παρά ταύτα», «Λογοκρισία / Αυτολογοκρισία», «Ο γάιδαρος του Μπουριντάν ή ο συγγραφέας στο χάος του κόσμου» συγκαταλέγονται στο σχετικώς λησμονημένο στις μέρες μας είδος του πολιτικού λογοτεχνικού δοκιμίου. Παρότι η αναψηλάφηση της δυσχερούς σχέσης της πολιτικής με τη λογοτεχνία μοιάζει ενδεχομένως παρωχημένη, παρά το γεγονός ότι τα εν λόγω δοκίμια του μεγάλου Γιουγκοσλάβου συγγραφέα είναι σαφώς εγγεγραμμένα όσον αφορά την επικαιρότητά του θέματός, στην εποχή τους δεν παύουν να είναι «κλασικά» με την πιο μεστή σημασία της λέξης.

Γιατί η λογοτεχνία, όπως και κάθε τέχνη, είναι συνυφασμένη με μια σειρά θεμελιωδών οντολογικών ζητημάτων τα οποία κάθε καλλιτέχνης καλείται να επαναδιαπραγματευτεί προκειμένου να εκφράσει τον εαυτό και την εποχή του. Αυτή την προσωπική και συνάμα οικουμενική απάντηση επιχειρεί και ο Ντανίλο Κις. Τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί πολύ χονδρικά να απαντήσει είναι το πολυθρύλητο «Τι είναι η λογοτεχνία», «Πώς πρέπει ή (κυρίως) δεν πρέπει να γράφεται η λογοτεχνία σήμερα» και «Ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα;»

Ο Κις ξεκινάει από την παραδοχή – η οποία σήμερα βιώνεται νομίζω με πολύ άγριο πιο και οδυνηρό τρόπο από τους συγγραφείς – ότι η τέχνη και κατά συνέπεια η λογοτεχνία βρίσκονται σήμερα στο περιθώριο της σύγχρονης ζωής. Το μεγαλύτερο ίσως δίλημμα που απειλεί να εξουθενώσει τον συγγραφέα είναι κατά πόσο έχει σήμερα νόημα να γράφει κανείς. Τι νόημα έχει η λογοτεχνία μπροστά στον θάνατο ενός παιδιού ή όπως έλεγε ο Πωλ Γκαντέν ενώπιον του δημίου; Γιατί να μην επιλέξει κανείς την άμεση (πολιτική) δράση; Ο Κις θίγει έμμεσα το αεί παρόν καρκίνωμα του εγωισμού και της ματαιοδοξίας, τα οποία αποτελούν τα δύο βασικά ελατήρια πλήθους λογοτεχνών και καλλιτεχνών για να το υπερβεί και να περάσει στο φλέγον ζήτημα του νοήματος.

«Το πρωταρχικό ζήτημα της λογοτεχνίας καθώς και της φιλοσοφίας άλλωστε, είναι το ζήτημα του νοήματος της ύπαρξης και η βαθιά αμφιβολία για όλες τις αλήθειες: η προσπάθεια να βρεθεί νόημα στο εφήμερο του ανθρώπινου βίου». Η απάντηση την οποία μεταφέρει αυτολεξεί σε δύο δοκίμια προέρχεται από τα χείλη του συγγραφέα και κριτικού Ζαν Ρικαρντού: «Χωρίς την παρουσία της λογοτεχνίας (και τη λέξη παρουσία πρέπει να να την εκλάβουμε με όλη της τη σημασία), ο θάνατος ενός παιδιού κάπου στον κόσμο δεν θα είχε μεγαλύτερη σημασία από τον θάνατο ενός ζώου στο σφαγείο».

Το βιβλίο έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον Ελληνα αναγνώστη γιατί μπορεί να λειτουργήσει ως μέτρο σύγκρισης αντίστοιχων καταστάσεων. Στα εξαιρετικά δοκίμια «Εμείς τραγουδάμε στην έρημο» και «Homo Poeticus παρά ταύτα» ο Κις καταδεικνύει τα προβλήματα που ταλανίζουν μια «επαρχιακή» λογοτεχνία, όπως η σερβική, που πασχίζει να αναμετρηθεί με τα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής κουλτούρας: τον σκόπελο της ιδεολογίας και του εθνικισμού και την εμμονή στην ηθογραφία και στον ρεαλισμό. Την μειονεξία και την καχεξία του Ευρωπαίου ανατολίτη.

1 σχόλιο:

nikos είπε...

απίθανο το κομμάτι για τον ναμπόκοφ και την σκέψη των εξόριστων εβραίων της κεντρικής ευρώπης

ν.