Τετάρτη, 1 Ιουνίου 2011

Το φάσμα της πυρηνικής αποκάλυψης

Η «ξαφνική» πυρηνική κρίση της Φουκουσίμα μας έφερε και πάλι αντιμέτωπους με το θεμελιώδες ζήτημα της ολοκληρωτικής καταστροφής, που είχαμε καταφέρει να αποξεχάσουμε. Το πυρηνικό ατύχημα, έβγαλε, όπως θα έλεγαν οι Αγγλοι, έναν σκελετό από την ντουλάπα, τρομοκρατώντας σύσσωμη την ανθρωπότητα, η οποία συνειδητοποίησε αίφνης ότι έχει υψώσει μόνη της μια δαμόκλειο σπάθη πάνω από το κεφάλι της, ικανή ανά πάσα στιγμή να την εξαϋλώσει.

Ένας από τους πρώτους που αναγνώρισαν όχι μονάχα το μέγεθος της αποκαλυπτικής απειλής, αλλά έθεσε επί τάπητος το ζήτημα της θεμελιώδους αλλαγής της ανθρώπινης κατάστασης, «η ύπαρξή μας υπό το φάσμα της βόμβας», όπως την ονομάζει, ήταν ο Εβραίος φιλόσοφος, Γκούντερ Αντερς.

Στο σημαντικότερο έργο του με τίτλο «Η αχρήστευση του ανθρώπου. Μελέτη περί ψυχής στην εποχή της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης» (1956), το οποίο δυστυχώς δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, ο Αντερς (κατά κόσμον Γκούντερ Στερν) αποπειράται να ανιχνεύσει τις φιλοσοφικές, ηθικές και οντολογικές συνέπειες της κατασκευής ενός όπλου μαζικής καταστροφής. Αυτό στο οποίο επιμένει ο Αντερς και το οποίο μας υπενθύμισε βιαίως η κλιμακούμενη πυρηνική κρίση στην Ιαπωνία είναι ότι από την ημέρα της κατασκευής της βόμβας είμαστε όλοι «νεκροί με αναστολή».

Την εποχή της συγγραφής των έργων του η απειλή ήταν συνυφασμένη με την βόμβα και όχι ακόμα με τα πυρηνικά εργοστάσια. Το γεγονός όμως αυτό δεν περιορίζει στο ελάχιστο τον φιλοσοφικό του προβληματισμό. Η απειλή, όσον αφορά στα εργοστάσια εξακολουθεί να είναι μαζική, αλλά όχι ακαριαία, απειλεί δηλαδή χώρες, ηπείρους και ίσως ολόκληρο τον πλανήτη με έναν πιο αργό μολυσματικό θάνατο. «Εάν κάτι επέχει σήμερα στην συνείδηση των ανθρώπων αξία Απολύτου ή Απείρου, δεν είναι πλέον η δύναμη του Θεού ή η δύναμη της φύσης, ούτε καν οι υποτιθέμενες δυνάμεις της ηθικής ή της κουλτούρας: είναι η δική μας δύναμη. Η εκ του μηδενός δημιουργία (ex nihilo), η οποία υπήρξε έκφραση παντοδυναμίας, υποκαταστάθηκε από μια αντίθετη δύναμη: τη δύναμη της εξόντωσης, της απόλυτης εκμηδένισης, κι αυτή τη δύναμη την έχουμε στα χέρια μας», αναφέρει ο μαθητής του Χούσερλ και του Χάιντεγγερ.

Είμαστε, μ’ άλλα λόγια επιτέλους παντοδύναμοι, σε θέση δηλαδή να διαλύσουμε ο ένας τον άλλο. Στο σημείο όπου όλοι οι θύτες γίνονται θύματα. Στην εποχή όπου, όπως λέει, η ηθική της πράξης έχει αντικατασταθεί από τη λειτουργικότητα εργαλείου, η λειτουργικότητα της πυρηνικής βόμβας ή του εργοστασίου αντιστρέφει τη γνωστή ρήση μετατρέποντας κάθε μέσο σε σκοπό, ακόμα και εικονικό. Ομως η πυρηνική βόμβα και κατ’ επέκταση η πυρηνική ενέργεια υπερβαίνει ως πιθανή ενσάρκωση του «Τέλους» το επίπεδο του «σκοπού» ή του «μέσου». Είναι ένα κουτί της Πανδώρας που δεν είναι δυνατόν να κρυφτεί πουθενά, δηλαδή μια ες αεί απειλή.

Δεν υπάρχουν σχόλια: