Δευτέρα, 12 Απριλίου 2010

Η κρίση του βιβλίου

Κάθε άνθρωπος έχει το στέκι του. Εγώ συχνά απαγκιάζω στην «Κουκίδα». Ενα μικρό βιβλιοπωλειάκι, πραγματική τρύπα, σε μια πάροδο της πλατείας της Νέας Σμύρνης. Ο χώρος είναι ελάχιστος. Tα βιβλία καλύπτουν σαν ταπετσαρία όλους τους τοίχους αφήνοντας μονάχα την προθήκη και τα κουφώματα ελεύθερα. Κάθε που αφαιρείς ένα αντίτυπο από το ράφι νιώθεις σαν να βγάζεις ένα τούβλο από τον τοίχο. Ο χαμηλοτάβανος χώρος αποπνέει μια ζεστασιά, μια αίσθηση οικειότητας, την οποία ενισχύει η παρουσία της Τάνιας και της Γιούλας. Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν άλλα δύο παγερά βιβλιοπωλεία, παραρτήματα αλυσίδων, που θυμίζουν σουπερμάρκετ. Η «Κουκίδα» αν και αντιστέκεται σθεναρά στον πειρασμό του χαρτοβιβλιοπωλείου – φωτοτυπείου – ψιλικατζίδικου, κάθε χρόνο συρρικνώνεται. Κι όντας εξ ορισμού κουκίδα, απειλείται με εξαφάνιση.
Στην αρχή το απέδιδα όπως όλοι μας σήμερα, όλα σχεδόν τα φλέγοντα προβλήματα, στην οικονομική κρίση. Η κρίση όμως ήταν απλώς το κερασάκι στην πολυώροφη τούρτα.

Το βασικό πρόβλημα είναι η εξωφρενική παραγωγή τίτλων σε σχέση με το σταθερά συρρικνωνόμενο αναγνωστικό κοινό. Το 2009 κυκλοφόρησαν πάνω από 9.500 τίτλοι. Οι εκδότες λειτουργούν αυτοκτονικά. Εκδίδουν διαρκώς τίτλους κυνηγώντας την καλή (best seller), κυνηγώντας τον έναν τίτλο που θα θρέψει τους υπόλοιπους. Το ξεχείλωμα της παραγωγής είχε ως συνέπεια το βεβιασμένο ή εικονικό ξεχείλωμα του αναγνωστικού κοινού.

Εξαιρετικά εύρωστες σήμερα εκδόσεις (Λιβάνης, Ψυχογιός κ.α.) πόνταραν αποκλειστικά και μόνο στην (φτηνή) παραλογοτεχνία και τα τύπου Νόρα ή βίπερ, τα οποία πωλούν (ακριβά) ως πραγματικά μυθιστορήματα. Διεύρυναν (πλασματικά) το αναγνωστικό κοινό, εμφανίζοντας μια αγορά 150 -200.000 ανθρώπων, η οποία στη συντριπτική της πλειοψηφία δεν έχει ουδεμία σχέση ούτε με τη λογοτεχνία, ούτε με το βιβλίο.

Εστρεψαν δηλαδή τους παραδοσιακούς εκδότες και βιβλιοπώλες σε μια κατεύθυνση, καλώντας τους να παίξουν σε ένα γήπεδο, όπου δεν θα είχαν καμία τύχη. Ο κόσμος που ανακυκλώνει (δεν καλείται διάβασμα αυτό) τον ίδιο αυτό τύπο «θεληματικού» βιβλίου δεν πρόκειται να απλώσει το χέρι στη λογοτεχνία ή στο δοκίμιο.

Ταυτόχρονα βάλθηκαν να πολτοποιούν παλαιότερους τίτλους (ερήμην του συγγραφέα), είτε να τους υποτιμούν λογιστικά ρίχνοντας την τιμή τους (από τα 15 στα 5 ή 3 ευρώ) πριν τους αποσύρουν οριστικά. Αυτό το τελευταίο έπαθε κι ο φίλος μου Βαγγέλης Ραπτόπουλος με δυο βιβλία που είχε βγάλει στον Πατάκη.

Αλλη κοινή πρακτική είναι η σκανδαλώδης, βαθιά προσβλητική, μείωση των συγγραφικών δικαιωμάτων. Κυρίως των πιο αδυνάτων: Οι νέοι συγγραφείς υποχρεώνονται να υπογράψουν με μέχρι και ποσοστό 6%. Ενίοτε μετά την εξάντληση των πρώτων 500 ή 1000 αντιτύπων.

Η κρίση του (καλού) βιβλίου και των μικρών βιβλιοπωλείων δεν προκλήθηκε κατά κύριο λόγο από την ευρύτερη οικονομική.