Τρίτη, 14 Σεπτεμβρίου 2010

Ενας (ακόμα) επίκαιρος Ρώσσος λογοτέχνης

Η ρωσική λογοτεχνία διαθέτει μερικούς από τους πιο βαθιά συνταρακτικούς συγγραφείς: Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Τσέχωφ, Γκόγκολ… Ωστόσο τα μεγάλα της αναστήματα δεν εξαντλούνται στα λίγα πασίγνωστα ονόματα. Η απόσταση που χωρίζει τα εν λόγω μεγαθήρια από το εν πολλοίς - όχι οπωσδήποτε άγνωστο - αλλά περισσότερο αδιαφοροποίητο για τους πολλούς, πλήθος των υπολοίπων δεν είναι, όπως συχνά νομίζουμε, αβυσσαλέο. Αν εξαιρέσει κανείς τον συγγραφέα των Καραμάζωφ, (από μόνος του μια λογοτεχνία) συγγραφείς όπως π.χ. ο Αντρέγιεφ, ο Λεσκώφ, ο Πάστερνακ, ο Σαλάμωφ, ο Γκρόσμαν, ο Σολζενίτσιν, δεν έχουν πολλά να ζηλέψουν από τους αρχικούς τρεις. Και η λίστα αυτή προεκτείνεται εύκολα και χωρίς εκπτώσεις για πολύ.


Ο Λεονίντ Αντρέγιεφ (1871-1919) είναι ένας κλασικός Ρώσος συγγραφέας (μιας κατ’ εξοχήν δηλαδή λογοτεχνίας χαρακτήρων) που βυθοσκοπεί την ανθρώπινη ψυχή πασχίζοντας να ξεδιαλύνει το  μυστήριο της ύπαρξης. Ο συγγραφέας του «Κόκκινου γέλιου» σκιαγραφεί τους χαρακτήρες του από μέσα προς τα έξω, δεν τους περι-γράφει ως εξωτερικός παρατηρητής. Το μέσο που μετέρχεται για να τους δομήσει ως πολυδιάστατες οντότητες είναι η σκέψη. Οι ήρωές του χτίζονται σταδιακά και παρουσιάζονται μαζί και μέσω της σκέψης τους. Υπ’ αυτή την έννοια η ομώνυμη νουβέλα του βιβλίου «Η Σκέψη και ο Κυβερνήτης» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αγρα» σε εξαιρετική μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ, μπορεί να λειτουργήσει ως κλειδί για την κατανόηση ολόκληρου του έργου του.

Ο ήρωας της «Σκέψης», ο γιατρός Κερζέντσεφ είναι ένας πιο σύγχρονος ή νεωτερικός Ρασκόλνικωφ. Με τη λεπτή διαφορά ότι φονεύει για να αποδείξει όχι τη πνευματική, αλλά τη δύναμη της λογικής του σκέψης. Το σχέδιό του είναι απλό: «Να προσποιηθώ τον τρελό να σκοτώσω τον Αλεξέι σε μια, υποτίθεται, κρίση σχιζοφρένειας, κι έπειτα να ‘ανανήψω’», ξεγελώντας τους πάντες. Ομως η σκέψη δεν αποδεικνύεται απλώς ανίκανη να ελέγξει την τρέλα, αλλά ο κατεξοχήν δρόμος που οδηγεί σε αυτήν.

Η σκέψη γίνεται το άθυρμα, το καρυδότσουφλο της τρέλας, η οποία ορίζεται από την ικανότητά της να προσδίδει λογικό ειρμό στο παράλογο, καταστρέφοντας τελικά τον Κερζέντσεφ. Ο Αντρέγιεφ στηλιτεύει την νεωτερική ταύτιση του ανθρώπου ή της ψυχής του με τη λογική, η οποία με την αυτονόμησή της οδηγεί στην καταστροφή. Ο καταστρεπτικός εγωισμός του ανθρώπου που καταγγέλλει ο Ντοστογιέφσκι είναι κατά τον Αντρέγιεφ γέννημα της αλαζονείας της λογικής (σκέψης).

Στην επόμενη, αληθινά αριστουργηματική νουβέλα, ο φονιάς είναι ο «Κυβερνήτης» ο οποίος έδωσε τη διαταγή στην αστυνομία να ανοίξει πυρ κατά εξαθλιωμένων διαδηλωτών. Η σκέψη του Κυβερνήτη, που δεν είχε ως εκείνη τη στιγμή μάθει να σκέπτεται, ενεργοποιείται μετά την δολοφονία των 47 αθώων. Τότε αρχίζει να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, δηλαδή να ζει εντός κόσμου. Μέχρι τότε ταυτιζόταν με το αξίωμά του, το οποίο τον είχε κυριολεκτικά «καταπιεί».

Την εντολή την δίνει το νόμιμο δικαίωμα που απορρέει από το αξίωμά του και όχι ο ίδιος. Το οξύμωρο είναι ότι το οντολογικό ή υπαρξιακό του ξύπνημα, που συμπίπτει με την έναρξη λειτουργίας της σκέψης, ταυτίζεται με τον θάνατο. Αρχίζει να ζει απλώς και μόνο για να διαπιστώσει ότι είναι ένας ζωντανός νεκρός. Ζει αναμένοντας την αμετάκλητη εκτέλεσή του. Η μικρή μαθήτρια, το μοναδικό πρόσωπο που τον συμπονάει, αποδεικνύει, κλαίγοντάς τον ζωντανό, ότι είναι ήδη νεκρός.  Με το κλάμα της, τουτέστιν με την πονεμένη αγάπη της, δεν εξαγνίζει τον κυβερνήτη, αλλά το ζοφερό γένος των ανθρώπων.

5 σχόλια:

Ετερώνυμος είπε...

Μάλιστα,κι αυτό μπαίνει στη λίστα με τα προσεχώς,καθώς το άρθρο σου μου μετέδωσε φιλαναγνωστικό πάθος,θέλω οπωσδήποτε να το διαβάσω λοιπόν! Ομολογώ μάλιστα πως συχνά με έχει αποσχολήσει το ζήτημα του φόνου ως πράξης λογικά νομιμοποιημένης,αν και ηθικά απέχω(ευτυχώς!) πολύ...
Ο Τολστόι,αναφερομένος,αν δεν κάνω λάθος,στα θεατρικά του Αρντέγιεφ,είχε πει "Πασχίζει να να τρομάξει,αλλά δε φοβάμαι".Δεν έχω διαβάσει κάποιο θεατρικό του έργο,αλλά μπορώ να υποψιαστώ τι εννοούσε ο Τολστόι,πιθανόν κάτι σαν μια τυμπανοκρουσία του ζόφου.Κατά τη γνώμη σου,αυτό το στοιχείο υπάρχει στις δύο αυτές νουβέλες ή "τρομάζουν" τον αναγνώστη με τρόπο λιγότερο μεγαλόστομο και περισσότερο υπαινικτικό;

ΥΓ:Συγνώμη,κατά λάθος άφησα αρχικά αυτό το σχόλιο στην προηγούμενη ανάρτηση...

τουπίκλην λοξίας είπε...

Υπάρχει με έναν πολύ υποδόρειο, υπόγειο τρόπο και στα δύο, περισσότερο ως αίσθηση μιας επικείμενης απειλής.

Ετερώνυμος είπε...

Μόλις πρόσεξα το λάθος κατά την πληκτρολόγηση του σχολίου του Τολστόι. "Πασχίζει να ΜΕ τρομάξει,αλλά δε φοβάμαι".

Χαίρομαι γι'αυτό που λες,διότι ενίοτε η κατάχρηση του τρόμου και του αποτροπιασμού,αντί να αφυπνίζει και να ταράζει τον δέκτη,νανουρίζει την απάθεια και τρέφει ανέξοδα τον μηδενισμό του. Δεν ξέρω αν συμφωνείς,αλλά μόνο σαν αστείο μπορώ να προσλάβω το πρώιμο έργο της Σάρα Κέην(βλ. blasted) ή τις ταινίες του Ταραντίνο,αφού αυτό το μανιώδες σφυροκόπημα οπτικής και λεκτικής βίας τελικά το μόνο που κάνει είναι να ισχυροποιεί την ανοσία μας και να επιβεβαιώνει ότι ο άνθρωπος είναι ένα ζώο που (δυστυχώς) συνηθίζει...

τουπίκλην λοξίας είπε...

Η Σάρα Κέην εκφράζει με άξεστο, κατά τη γνωμη μου, λογοτεχνικό τρόπο την αλήθεια της. Τον βαθύ υπαρξιακό της πόνο. Βαζει την λογοτεχνία να ουρλιάξει χωρίς να μπορεί να ελέγξει το ουρλιαχτό. Ο Ταραντίνο είναι χυδαίος γιατί δεν πιστεύει σε τίποτα, «παίζει» με τα πάντα σε επίπεδο λυκειακής πρόγκας (με όλο το φασισμό και την απανθρωπία που αυτή συνεπάγεται) και δεν ορρωδεί προ ουδενός. Δες αν θες το σχετικό σχόλιο για την τελευταία του ταινία. βλ. ετικέτα «Ταραντίνο».

Ετερώνυμος είπε...

Το κείμενο για την ταινία με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο,όπως και ο πολύ σωστός διαχωρισμός του Ταραντίνο από την -αυθεντική τουλάχιστον- Κέην,η οποία άλλωστε σταδιακά ξέπλυνε την κραυγή της από την πλησμονή του αίματος για να την παραδώσει ακέραια σαν ένα απόκοσμο τραγούδι.Ο Ταραντίνο(τουλάχιστον με την τελευταία του ταινία) αποδεικνύει ότι είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό δείγμα του κακώς εννοούμενου μεταμοντέρνου,μιας εντυπωσιοθηρικής και θορυβώδους κρεατομηχανής που τελικά δεν αλέθει τίποτε άλλο παρά το κενό.Και φυσικά έχει χιλιάδες ένθερμους θιασώτες! Που συχνά τυγχάνει να είναι εξίσου ένθερμοι θιασώτες των video games! (αλίμονο!) Σημεία των καιρών...