Παρασκευή, 26 Μαρτίου 2010

Τζών Φώουλς το καπρίτσιο της λογοτεχνίας


Ο Τζων Φώουλς πρέπει να λογίζεται ως ένας από τους ικανότερους μάστορες της μυθιστορηματικής τέχνης του περασμένου αιώνα. Στην εποχή όπου το μυθιστόρημα λίγο πολύ εξαντλείται στη στρωμένη αφήγηση μιας πορείας, διαμέσου ενός (ενίοτε αστυνομικού) λαβυρίνθου, την οποία ακολουθεί ο ήρωας και κατ’ επέκταση ο αναγνώστης μέχρι το (ευτυχές) τέλος, ο Φώουλς υπήρξε μυθιστοριογράφος με την πιο πλέρια και μεστή έννοια του όρου: Ηξερε πώς να κινεί τα νήματα της αφήγησης σαγηνεύοντας τον αναγνώστη του σε βαθμό που να μην μπορεί να αφήσει το βιβλίο από τα χέρια.

Δεν χειριζόταν απλώς σαν τρυφερός εραστής την αγγλική γλώσσα, αλλά διεύρυνε τα όριά της, χτίζοντας ένα ξεχωριστό προσωπικό ύφος που, όπως συμβαίνει με όλους τους μεγάλους, βρίσκεται στα πρόθυρα να εγκαινιάσει ένα νέο λογοτεχνικό είδος. Ο πρώην καθηγητής της Αναργυρίου Σχολής είχε τη σπάνια ικανότητα να μπορεί να στήνει μπροστά στα μάτια μας τις πιο αληθοφανείς σκηνές παρελθοντικών εποχών με τη λεπτομεριμνησία αυτόπτη μάρτυρα. Ηταν ένας συγγραφέας που εξαντλούσε την ευρηματικότητά του όχι στο αστραφτερό επιφανειακό εφέ, αλλά στη διαρκή ανακάλυψη νέων τρόπων για να ξαφνιάσει τον αναγνώστη του. Με άλλα λόγια η γραφή του Φώουλς προχωράει ξαφνιάζοντας με όλα τα μέσα.

Γι’ αυτό και διαβάζοντας τα εμβληματικότερα έργα του, όπως «Ο Μάγος», «Η ερωμένη του Γάλλου ανθυποπλοιάρχου» ή τον «Συλλέκτη» (Εστία) η μνήμη συγκρατεί για καιρό λίγο από όλα: ανεξίτηλες φράσεις, εικόνες, ανατροπές της πλοκής και ένα έντονο αίσθημα της σαγήνης της οποίας είχε πέσει θύμα κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Στο κύκνειο άσμα του «Ενα καπρίτσιο» ο παλιός καλός Φώουλς επιστρατεύει όλες τις αφηγηματικές του ικανότητες για ένα τελευταίο μεγάλο, άλλης όμως τάξης, ξάφνιασμα του αναγνώστη του.

Με το «καπρίτσιο» ο Φώουλς δημιουργεί ένα υβριδικό είδος στο οποίο μπλέκει το αφηγηματικό (ιστορικό), το αστυνομικό και το επιστολικό μυθιστόρημα, το θέατρο (ορισμένα κεφάλαια αποτελούν καταγραφή ανακρίσεων σε μορφή διαλόγου) και τον δοκιμιακό στοχασμό. Δίνοντας αρχικά έμφαση στην αστυνομική πλοκή του έργου, την εξιχνίαση του θανάτου του κωφάλαλου υπηρέτη ενός εκκεντρικού με τα μέτρα της εποχής (1736) αριστοκράτη ο Φώουλς προβαίνει σε μια άνευ προηγουμένου (βαθιά ειρωνική) κριτική της σύγχρονης λογοτεχνίας.

Παίζοντας με το λογοτεχνικό υλικό του όπως το παιδί με τον πηλό, στηλιτεύει την γενικευμένη τάση που ταυτίζει το μυθιστόρημα με την πλοκή και δει την αστυνομική, για να ανοιχτεί στη συνέχεια σε ένα πολύ ευρύτερο πεδίο από εκείνο της λογοτεχνίας. «Maggot [καπρίτσιο] είναι η προνυμφιακή φάση ενός φτερωτού πλάσματος», τονίζει στην πρώτη φράση της εισαγωγής του. Το ξάφνιασμά δεν αφορά τόσο τον αναγνώστη του (αστυνομικού) μυθιστορήματος όσο τον σημερινό συγγραφέα. Ο άθεος επικριτής όλων των θρησκειών ανασταίνει μια άκρως συντηρητική θρησκευτική σέκτα του 18ου αιώνα και παρασύρει με μια απότομη στροφή τον αναγνώστη του εκτός λογοτεχνίας για να του μιλήσει για την αγάπη. Για το παναθρώπινο αίτημα των ανθρώπων για λιγότερο πόνο και «περισσότερη αγάπη».

Δεν υπάρχουν σχόλια: