Παρασκευή, 16 Οκτωβρίου 2009

Η Γυναίκα της Ζάκυνθος στα γαλλικά



La femme de Zante
Dionysios Solomos

Δίγλωσση έκδοση

Μετάφραση:
Gilles Ortlieb

Εκδόσεις: Le bruit du Temps



Το πολύμοχθο έργο της μετάφρασης σε ξένη γλώσσα του πεζού ποιητικού κειμένου του Διονύσιου Σολωμού «Η Γυναίκα της Ζάκυνθος» έφερε πρόσφατα σε πέρας ο φιλέλληνας φιλόλογος και μεταφραστής Ζιλ Ορτλίμπ. Η κομψή δίγλωσση έκδοση ενός από τα δυσκολότερα κείμενα της ελληνικής γλώσσας κυκλοφορεί από τις νεοσύστατες εκδόσεις «Le bruit du Temps» τις οποίες διευθύνει ο Αντουάν Ζακοτέ, γιος του σπουδαίου ποιητή και μεταφραστή Φιλίπ Ζακοτέ. Πρόκειται για τη δεύτερη απόπειρα μεταφοράς του σολωμικού κειμένου στα γαλλικά μετά από εκείνη του αείμνηστου Γάλλου ελληνιστή Οκτάβ Μερλιέ που κυκλοφόρησε καθυστερημένα από τη «Société d’édition des Belles Lettres» το 1987. Η μετάφραση της «Γυναίκας της Ζάκυνθος» αποτελεί ένα σχεδόν ακατόρθωτο εγχείρημα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που ο καθηγητής Πασχάλης Κιτρομηλίδης υπογραμμίζει στην εισαγωγή της μετάφρασης Μερλιέ ότι η δουλειά αυτή είναι η μεγαλύτερη (από το σύνολο των τεσσάρων μελετών) συνεισφορά του Γάλλου πρώην διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου στις σολωμικές σπουδές. Ούτε επίσης και το γεγονός ότι ο Μερλιέ χαρακτήρισε την προσπάθειά του «απόπειρα αναστύλωσης» του σολωμικού κειμένου. Η δυσκολία δεν έγκειται απλώς στο ότι πρόκειται για ένα ημιτελές (αρτιότατο ωστόσο) έργο το οποίο ο ποιητής σχεδίαζε να το επεξεργασθεί ακόμα περισσότερο, εξ ου και βρίθει ιταλικών σημειώσεων στα περιθώρια του χειρογράφου. Ούτε απλώς και μόνο στο γεγονός, όπως σημειώνει ο Ορτλίμπ στη δική του εισαγωγή, ότι πρόκειται για ένα εντελώς κρυπτικό, αλληγορικό κείμενο, για τις πιθανές σημασίες του οποίου έχουν διατυπωθεί πλείστες όσες εικασίες. Στην ίδια εισαγωγή ο Ορτλίμπ σημειώνει πως βρέθηκε ενώπιον ενός «ανεπίλυτου αινίγματος»· κατ’ αρχάς εξαιτίας της μορφής του (πρόκειται άραγε - σημειώνει - για ένα αφηγηματικό ποίημα, για σάτιρα, φανταστική νουβέλα στο πνεύμα των Γερμανών ρομαντικών ή για ένα προφητικό κείμενο στο πνεύμα της Αποκάλυψης;) και δευτερευόντως εξαιτίας της θέση που κατέχει - χωρίς καμία αντιστοιχία – στο εσωτερικό του σολωμικού corpus.
Η κυριότερη ωστόσο, πραγματικά ανυπέρβλητη δυσκολία του κειμένου βρίσκεται στη γλώσσα του. Παρά την εξαιρετική μετάφραση του Ορτλίμπ, ο οποίος προσφέρει στον Γάλλο αναγνώστη ένα κείμενο που ρέει απρόσκοπτα παραμένοντας απόλυτα πιστό στο πρωτότυπο, η πρώτη εντύπωση που αποκομίζει ο Ελληνας αναγνώστης ο οποίος ανοίγοντας το καλαίσθητο βιβλιαράκι συγκρίνει τα δυο αντικριστά κείμενα (πρωτότυπο και μετάφραση) είναι ότι το σολωμικό ύφος, ήτοι ο ίδιος ο Σολωμός παραμένει κατ’ ουσία αμετάφραστος. Το σολωμικό κείμενο δικαιώνει πλήρως την περίφημη ρήση του ποιητή Ρόμπερτ Φροστ, ο οποίος υποστήριζε πως «η ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση». Το μεγάλο όμως προτέρημα της νέας αυτής αρτιότατης γαλλικής μετάφρασης, έργο ενός ανθρώπου που δοκιμάστηκε μεταφράζοντας ποιήματα του Καβάφη, τις «Εξι νύχτες στην ακρόπολη» του Σεφέρη και τον «Αυτόχειρα» του Μιτσάκη είναι ότι σε αντίθεση με την ακαδημαϊκή έκδοση Μερλιέ, καθιστά το σολωμικό κείμενο προσιτό σε ένα ευρύτατο αναγνωστικό κοινό παρουσιάζοντας μια εξαίσια έκδοση τσέπης με εισαγωγή, δίγλωσση μετάφραση και βιογραφικό του ποιητή, η οποία θα είναι διαθέσιμη σε όλα τα γαλλικά βιβλιοπωλεία.

Τρίτη, 13 Οκτωβρίου 2009

Περικλεείς απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων...


Ενας από τους πιο κοινούς, ίσως ο κοινότατος, τόπος στη χώρα μας, εκείνος που αναπαράγεται μηχανικά κάθε που θέλουμε να ευλογήσουμε τα γένια μας ως κράτος ή ως μεμονωμένα άτομα, είναι ότι είμαστε οι νόμιμοι και επάξιοι συνεχιστές της αρχαιοελληνικής παράδοσης. Επαιρόμαστε για μια κληρονομιά την οποία όχι μόνο δεν καλλιεργούμε, αλλά εν πολλοίς αγνοούμε. Είναι γεγονός ότι με εξαίρεση μετρημένες στα δάχτυλα έγκριτες μεταφράσεις, οι ξένες, κυρίως γαλλικές και αγγλικές, κριτικές εκδόσεις αρχαιοελληνικών κειμένων αποτελούσαν μέχρι πρότινος μοναδική οιονεί επιλογή για όποιον Ελληνα ήθελε να εντρυφήσει στους θησαυρούς της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Τα τελευταία χρόνια η κυκλοφορία σύγχρονων και δόκιμων σε γενικές γραμμές μεταφράσεων άλλαξε σε ένα βαθμό το τοπίο. Παρότι σε ότι αφορά στον φωτισμό και στην ανάλυση των κειμένων, στην κριτική βιβλιογραφία και αρθρογραφία η οποία αποτελεί απαραίτητο δεκανίκι κάθε ουσιώδους και γόνιμης προσέγγισης των κειμένων, οι μη πολύγλωσσοι αναγνώστες παραμένουν εξαιρετικά αδικημένοι. Μια ομάδα φιλολόγων με μεγάλο μεράκι και αγάπη για τα κείμενα της κλασικής γραμματείας που εδώ και σχεδόν μια δεκαπενταετία εργάζεται προς αυτή την κατεύθυνση, αποτελεί αφανή ελπιδοφόρα εξαίρεση. Η αστική μη κερδοσκοπική εταιρία Παιδείας και Πολιτισμού «Εν Κύκλω» που ιδρύθηκε το 2001 έχει αρχίσει να προσφέρει σημαντικούς καρπούς στον τομέα της κλασικής φιλολογίας. Τον Οκτώβριο του 1994 η Αναπληρώτρια, σήμερα, καθηγήτρια κλασικής φιλολογίας του πανεπιστημίου Αθηνών, Μαίρη Γιόση οργάνωσε και διηύθυνε ένα προαιρετικό σεμινάριο μετάφρασης της τραγωδίας «Αίας» του Σοφοκλή. Η μετάφραση που κυκλοφόρησε το 1998 έφερε τη συλλογική υπογραφή «Εν Κύκλω». Στη συνέχεια μέλη της ομάδας εκπόνησαν μια σειρά σχολιασμένων μεταφράσεων οι οποίες κυκλοφόρησαν από τις «Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου» στο πλαίσιο της σειράς «Οψεις». Σήμερα η εταιρία απαρτίζεται από πτυχιούχους, διδάκτορες και καθηγητές φιλολογίας, όλοι πρώην φοιτητές (από τρεις διαφορετικές γενιές) της διοργανώτριας του σεμιναρίου για τον «Αίαντα». Συναντήσαμε την ψυχή αυτού του αμιγώς συλλογικού και ανιδιοτελούς εγχειρήματος, την κ. Γιόση και τον Λέκτορα κλασικής φιλολογίας του πανεπιστημίου της Κρήτης, κ. Δήμο Σπαθάρα στην έδρα του «Εν Κύκλω» στα όρια Βύρωνα και Καισαριανής. Οι δύο κλασικοί φιλόλογοι μίλησαν για τους στόχους και τον τρόπο εργασίας της ομάδας αλλά και τις δυσκολίες του δονκιχωτικού επιστημονικού εγχειρήματος. «Από το 2001 έχουν γίνει μεγάλα άλματα στην Ελλάδα στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ξένη αλλά και την εσωτερική παραγωγή επιστημονικού έργου. Σχετικά σύντομα πιστεύω ότι θα εξαλειφθεί η διάκριση μεταξύ ξένης και ελληνικής παραγωγής. Θα μιλάμε συνολικά για την επιστημονική εργασία πάνω στα αρχαία κείμενα», επεσήμανε η κ. Γιόση. «Στόχος μας ήταν η δημιουργία σύγχρονης ελληνόγλωσσης βιβλιογραφίας εγκαινιάζοντας έναν ισότιμο διάλογο με την αντίστοιχη ξένη», συμπληρώνει. Σε αυτό το πλαίσιο κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις «Σμίλη» οι μεταφράσεις: «Κατά Λοχίτου» του Ισοκράτη (εισαγωγή και σχόλια Δ. Σπαθάρα), «Ηρακλής» (εισαγωγή και σχόλια Μ. Γιόση) και οι «Κρήτες» (εισαγωγή και σχόλια Γ. Σαμπατακάκη) του Ευριπίδη. Παράλληλα ξεκίνησε μια προσπάθεια μετάφρασης έγκυρων ξένων μελετών, στις οποίες δεν είχε πρόσβαση το ελληνικό κοινό. Ετσι προέκυψε μια σειρά βιβλίων (τύπου Compagnions) από τις εκδόσεις «Σμίλη», αποτελούμενα από μεταφρασμένες μελέτες έγκριτων διακεκριμένων φιλολόγων που καλύπτουν συγκεκριμένη θεματική ενότητα: Αριστοφάνης, Ηρόδοτος, Σαπφώ, Ρητορική. «Επιλέξαμε άρθρα που είχαν αξιολογηθεί από την πληθώρα των βιβλιογραφικών αναφορών καθώς και νεότερα που προβάλλουν πιο σύγχρονες προσεγγίσεις του θέματος» συμπλήρωσε ο κ. Σπαθάρας. «Επιθυμία μας είναι να στρέψουμε τον κόσμο στα κείμενα. Η δημιουργία αναγνωστών», υπογράμμισε η κ. Γιόση. Δεν πρόκειται για κείμενα ειδημόνων με αποκλειστικούς αποδέκτες αντίστοιχους συναδέλφους τους. Αλλα για ένα τύπο επιστημονικού βιβλίου εξαιρετικά διαδεδομένου στο εξωτερικό, το οποίο έχει ως στόχο να καταστήσει γνωστές σε ένα ευρύ κοινό βασικές όψεις έργων και σύγχρονες ερμηνευτικές τάσεις της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Η συλλογική εργασία του «Εν Κύκλω» αναγνωρίστηκε αρκετά νωρίς, κυρίως από πανεπιστήμια και φιλολόγους του Εξωτερικού, οι οποίοι συνεργάστηκαν με την ομάδα. Στο πλαίσιο αυτό διοργανώθηκε μια σειρά σεμιναρίων και διαλέξεων στις οποίες μετείχαν, ως καλεσμένοι ομιλητές, καθηγητές από ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, κυρίως από την Αγγλία, τη Γερμανία και την Ισπανία. «Η πρώτη επαφή έγινε λίγο μετά την κυκλοφορία της μετάφρασης του «Αίαντα». Το πανεπιστήμιο του Cambrige μας κάλεσε να την παρουσιάσουμε στην Αγγλία. Ηταν το έναυσμα για να σκεφθούμε θεωρητικά πάνω στην μετάφραση και κατ΄επέκταση τη συλλογική εργασία», τόνισε η κ. Γιόση. Το πολύωρο εβδομαδιαίο σεμινάριο βασιζόταν στην εντατική δουλειά σχολιασμού των κειμένων από την οποία προέκυπταν οι δυνατές μεταφραστικές εκδοχές. «Μεταφράζαμε όλοι μαζί κάθε δίστιχο και καταλήγαμε ύστερα από επιλογή στην πιο δόκιμη εκδοχή». Εκείνη η πρώτη θεωρητική και πρακτική εργασία προσέφερε τα επιστημονικά κριτήρια εργασίας της ομάδας. Η δυσκολία της ομαδικής εργασίας, της συλλογικής μετάφρασης και κατ’ επέκταση του σχολιασμού των κειμένων έγκειται στο γεγονός ότι κάθε συμμετέχων θέτει υπό κοινή κρίση την άποψή του, διακινδυνεύοντας την απόρριψη. «Απαιτείται αυταπάρνηση και εγκατάλειψη της ανάγκης προσωπικής προβολής. Μετριάζω το «Εγώ» για το κοινό έργο. Αυτό είναι κάτι που δεν διεθέτουν πολλά αξιόλογα μυαλά που θα τα θέλαμε ως συνομιλητές. Πρέπει να δεχθεί κανείς να αλλάξει μέσα από τη συνεργασία. Γι’ αυτό και η ομάδα είναι ολιγομελής», εξήγησε η καθηγήτρια. Λίγο μετά την ίδρυσή της 12 φιλόλογοι άρχισαν να εργάζονται για την εκπόνηση ενός τόμου με θέμα το γέλιο στην αρχαιότητα. Ο τόμος θα περιλαμβάνει 280 μεταφρασμένα αποσπάσματα αρχαιοελληνικών κειμένων από τον Όμηρο μέχρι τη δεύτερη σοφιστική. «Τα επιμέρους αποσπάσματα συνοδεύονται από σχόλια, ενώ η γενική εισαγωγή θέτει το θεωρητικό τους πλαίσιο», σχολίασε ο κ. Σπαθαράς. «Πρόκειται για ένα μεγαλεπίβολο σχέδιο, το οποίο θα ολοκληρωθεί σύντομα. Είναι μια πρωτότυπη έρευνα που συνομιλεί επί ίσοις όροις με την αντίστοιχη ξένη. Οχι μεταπρατική δουλειά», επισημαίνει η κ. Γιόση. Η ομάδα «Εν Κύκλω» ετοιμάζει επίσης την έκδοση της σχολιασμένης μετάφρασης του έργου του Λατίνου συγγραφέα Πλαύτου (Plaute) «Miles Gloriosus». Εκτός από το επιστημονικό εκδοτικό έργο η ομάδα «Εν Κύκλω» έχει δημιουργήσει ένα ηλεκτρονικό περιοδικό δημοσίευσης βιβλιοκρισιών. Το περιοδικό λειτουργεί συμπληρωματικά εστιάζοντας κυρίως στην προβολή της πρωτογενούς ελληνικής έρευνας που παράγεται στη χώρα. «Είναι ένα δίγλωσσο περιοδικό που φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα σημείο επικοινωνίας και διαλόγου με άλλες χώρες», προσθέτει ο κ. Σπαθάρας. «Η πιο συνηθισμένη ερώτηση που δεχόμαστε είναι πώς επιβιώνετε», προσθέτει μελαγχολικά η κ. Γιόση. «Είμαστε ένας αυτοσυντηρούμενος φορέας. Τα πενιχρά πάγια λειτουργικά μας έξοδα, όπως νοίκι και τα λοιπά μικροέξοδα τα καλύπτουμε οι ίδιοι. Η αλήθεια είναι ότι πορευόμαστε δύσκολα και με θυσίες. Ολα τα μέλη είναι συνάδελφοι που βιοπορίζονται από άλλες δουλειές. Το μόνο που μας κρατάει είναι το μεράκι και η αγάπη για τα κείμενα. Σχηματιστήκαμε από τη διαδικασία και τη συνεργασία. Θητεύσαμε και θητεύουμε μαζί. Εχουμε κάνει αναρίθμητες αιτήσεις χρηματοδότησης από το κράτος, οι οποίες απορρίφθηκαν. Δεν ξέρω να πω αν αυτό ήταν κατ’ ανάγκη ανασταλτικός παράγων ή ελευθερία. Η αλήθεια πάντως είναι πως δεχθήκαμε πρόταση συνεργασίας από εκδοτικό οίκο του εξωτερικού για την έκδοση ενός πολύγλωσσου τόμου πρακτικών σεμιναρίου, στην οποία δεν μπορούμε προς το παρόν να ανταποκριθούμε. Ο εκδότης απαιτεί να συμβάλλουμε στην έκδοση. Κοιτάμε πώς τα εμπόδια αυτά δεν θα μας καταβάλλουν. Δουλεύουμε στη σκιά. Σωρεύεται όμως ένας διογκούμενο έργο που πιστεύουμε ότι θα στρέψει τον κόσμο στα αρχαία κείμενα. Αυτό μας κρατάει».