Παρασκευή, 4 Δεκεμβρίου 2009

Συνέντευξη του Δημήτρη Μαρωνίτη για τη μετάφραση της Ιλιάδας


Η κυκλοφορία μιας νέας μετάφρασης της Ιλιάδας από έναν έγκριτο πανεπιστημιακό φιλόλογο αποτελεί οπωσδήποτε σημαντική είδηση. Μετά από πενταετή κρημνοβασία στην κόψη του ελληνικού λόγου (ενώ για τη μετάφραση της Οδύσσειας χρειάστηκε συνολικά δέκα χρόνια) ο ομότιμος καθηγητής κλασικής φιλολογίας του Αριστοτελείου πανεπιστημίου Δημήτρης Μαρωνίτης ολοκλήρωσε τη μετάφραση των δώδεκα πρώτων ραψωδιών του Ομηρικού έπους (Α – Μ), η οποία κυκλοφορεί σε έναν περίτεχνο τόμο από τις εκδόσεις Αγρα. Ο κ. Μαρωνίτης χαρακτήρισε την Ιλιάδα έπος παραβατικό και εν πολλοίς νεωτερικό, σε αντίθεση με την Οδύσσεια η οποία είναι ένα έπος δελεαστικό, πιο θελκτικό, καθότι ότι στηρίζεται κατά βάση στις αφηγηματικές αρετές, ενώ έδωσε στο στίγμα (τους όρους του στοιχήματος) της δικής του μεταφραστικής απόπειρας. Ανέφερε επίσης ότι βρίσκεται στη μέση της μετάφρασης της ραψωδίας και ότι, όπως υπολογίζει, ο δεύτερος τόμος θα αναρτηθεί στις προθήκες των βιβλιοπωλείων σε περίπου ενάμιση χρόνο.

Δ.Μ. Το πρώτο πράγμα που θα ήθελα κατ’ αρχήν να υπογραμμίσω είναι η σχέση Τρωικού και Ιλιαδικού πολέμου. Είναι δύο πράγματα διαφορετικά. Ο τρωικός πόλεμος, όσο τουλάχιστον μπορούμε να τον υποπτευθούμε από μεταγενέστερα έπη αφορά περισσότερο στην επική παράδοση ενώ η Ιλιάδα και ο ιλιαδικός πόλεμος έχει στοιχεία που θα μπορούσαμε να τα ονομάσουμε νεωτερικά. Ο Τρωικός πόλεμος και αυτά τα κύκλια έπη έχουν μια οριζόντια διάταξη, ενώ ο ιλιαδικός πόλεμος είναι ουσιαστικά μια κάθετη τομή· αν εκεί τα επεισόδια αραιώνονται, εδώ αφάνταστα συμπυκνώνονται, φτάνει να σκεφτεί κανείς ότι όλη η Ιλιάδα εξαντλείται σε τέσσερις μάχιμες ημέρες.
Εντούτοις, αυτό που γίνεται στην Ιλιάδα δεν είναι ένας ηρωολατρικός περιορισμός στο μεγαλείο ή στον ηρωισμό του πολέμου. Το έπος συντίθεται με τη συμβολή και τη σύγκρουση δύο μεγαθεμάτων, που λέω εγώ, του πολέμου αφενός και της ομιλίας αφ’ εταίρου. Η ομιλία είναι η επαφή και η επικοινωνία είτε σε εταιρική μορφή, είτε σε συζυγική μορφή, είτε κάποτε σε παρασυζυγική μορφή. Και αυτό που δείχνει η Ιλιάδα είναι τι προκύπτει από τη συμβολή των δύο αυτών μεγαθεμάτων. Ο πόλεμος φαίνεται να εξαρθρώνει, να καταστρέφει, να ακυρώνει τις ομιλιτικές σχέσεις, να επιβάλλεται απάνω σ’ αυτές δημιουργώντας και εκβάλλοντας σε τραγικά αποτελέσματα, τα οποία αποτυπώνονται και στο τέλος του έπους που έχουμε τους δύο ισόπαλους νεκρούς: τον Πάτροκλο αφενός, και τον Εκτορα αφ’ εταίρου. Από την άλλη καλό είναι να θυμόμαστε ότι ως ηρωικό έπος δεν ακυρώνει το κλέος που κερδίζει ένας ήρωας σ’ αυτή τη δοκιμασία του πολέμου, αλλά το κλέος αυτό δεν ακυρώνει επίσης τον παραλογισμό του πολέμου ως φαινομένου και ποιητικού και κοινωνικού...
Βεβαίως, και τον ορίζει ως παράλογο. Και μάλιστα από ρήση του Διός ορίζεται το παράλογο και αποδίδεται στον παραλογισμό του θεού του πολέμου που είναι ο Αρης. Αλλά και εκ των πραγμάτων η Ιλιάδα ζυγίζεται θα ‘λεγε κανείς ή αντιζυγίζεται, αφενός ανάμεσα στο κλέος και αφετέρου στον παραλογισμό του πολέμου. Εδώ θα ήθελα να τονίσω ότι η εμπάθεια και οι παθολογικές αντιδράσεις στην Ιλιάδα είναι ό,τι πιο μοντέρνο μπορεί κανεις να φανταστεί. Δηλαδή σε αυτή την απόκρουση των δώρων που προσφέρονται μέσω του Οδυσσέα στον Αχιλλέα για να σταματήσει επιτέλους ο θυμός του και η φρικτή αυτή «μήνις», ο λόγος που ακούγεται από το στόμα του Αχιλλέα, ώρες, ώρες είναι σχεδόν ένα παραλήρημα. Ενα καταπληκτικό κείμενο από την άποψη αυτή, αποκαλυπτικό γι’ αυτού του είδους την ικανότητα του ποιητή.

Η μετάφραση της Ιλιάδας σε πεζό κείμενο διαφοροποιεί τη μετάφρασή σας από προηγούμενες όπως π.χ. των Καζαντζάκη-Κακριδή. Ποιες άλλες διαφορές θα εντοπίζατε σε σχέση με αυτές;

Το καλύτερο σχόλιο είναι το απόσπασμα του Τζον Ντον σε μετάφραση Μ. Φραγκόπουλου που θέτω ως motto στο βιβλίο: «Ολη η ανθρωπότητα είναι έργο ενός συγγραφέα και όλη ένα βιβλίο. (...) Άλλα κείμενα μεταφράζονται από την ηλικία, άλλα από την αρρώστια, άλλα από τον πόλεμο, άλλα από τη δικαιοσύνη».

Η μετάφραση που επιχειρώ εγώ είναι προσαρμοσμένη στα δεδομένα της σύγχρονης, της νεωτερικής ποίησης και από στιχουργική άποψη παρακολουθεί το μοντέλο του ελεύθερου στίχου, του ρυθμισμένου στίχου και όχι του παραδοσιακού που μπορεί να είναι ο δεκαπεντασύλλαβος ή ο δεκαεπτασύλλαβος.
Εφόσον κατά κάποιο τρόπο δεν αποδίδεται με παραδοσιακό μέσο ο ρυθμός του κειμένου, αυτό που θα έλεγα η ανάσα του, ο τρόπος που ρυθμίζεται εσωτερικά ο λόγος, το ζητούμενο είναι να βγουν όσο γίνεται πιο καθαρά η αναπνοή του κειμένου ή αργορυθμία του κάπου, η ταχυρυθμία του και η ταχυκαρδία του κάπου, ακόμη κι ένα είδος ανακοπής που μοιάζει ενίοτε το κείμενο αυτό να δημιουργεί και με τα δρώμενα του, αλλά και με τον ρυθμό του. Επομένως ο ρυθμός της μετάφρασης αυτής είναι εσωτερικός και ουσιαστικά σκοπεύει να αποδώσει αυτές τις τροπές της ανάσας μας όταν εκφέρουμε έναν λόγο και όταν ακούμε έναν λόγο.
Το στοιχείο της Ιλιάδας που με ενδιαφέρει πολύ και είναι δύσκολο να αποδοθεί στη μετάφραση είναι το παλαντζάρισμα μεταξύ μιας ιδεατής απογείωσης – ο λόγος συχνά απογειώνεται – είναι λίγο δύσκολο να το εξηγήσω περισσότερο - αλλά αυτό ισοφαρίζεται από μια πολύ συχνή και τολμηρή προσγείωση κυριολεκτικού λόγου, ο οποίος ενίοτε είναι αφάνταστα ωμός και νομίζει κάνεις ότι ακούει έναν σημερινό κυριολεκτικό άγριο λόγο που αποφεύγει παντί τρόπο τη μυθολογική του απογείωση για την οποία μίλησα προηγουμένως.

Μπορεί μια μετάφραση να γεφυρώσει μια απόσταση 3.000 χρόνων που χωρίζουν τον σημερινό αναγνώστη από τον Ομηρο;

Η μετάφραση μαρτυρεί την αμοιβαία φιλοξενία που υπάρχει ανάμεσα στο πρωτότυπο κείμενο και στο μεταφρασμένο κείμενο. Δηλαδή για να καταλάβουμε ακριβώς τι γίνεται, το πρωτότυπο κείμενο μοιάζει να φιλοξενεί το μεταφρασμένο κείμενο, και το μεταφρασμένο κείμενο αντιστοίχως να φιλοξενεί το πρωτότυπο κείμενο. Αυτή η αμοιβαία φιλοξενία είναι ό,τι συγκινητικότερο μπορεί κανείς να φανταστεί και ό ,τι πιο ενεργό στοιχείο ώστε και η μετάφραση και το πρωτότυπο κατά κάποιο τρόπο να ζωογονηθούν από αυτή τη συνάντηση που προκύπτει μέσα από το έργο για το οποίο μιλάμε.

Μας αφορά σήμερα ο Όμηρος και κατά τι; Δηλαδή ο σημερινός αναγνώστης μπορεί να ταυτιστεί με τους ήρωες της Ιλιάδας ή η διαφορά κοσμοαντίληψης είναι αβυσσαλέα;

Το ζήτημα δεν είναι να’ χουμε ένα είδος ταύτισης αυτό του αρχαίου επους με τα σημερινά μας γούστα, γι’ αυτό μιλώ για αμοιβαία φιλοξενία, θα έλεγα ότι το καλό που μπορεί να προκύψει είναι ακριβώς από αυτή την αμοιβαία αντανάκλαση.

Έχει κανείς έναν καθρέφτη απέναντι του μέσα στον οποίο καθρεφτίζεται κι έχει ένα αντικείμενο που καθρεφτίζεται γι’ αυτόν μέσα στον δικό του τον καθρέφτη. Αυτή η συνάντηση είναι πάρα πολύ γόνιμα σε πάρα πολλά επίπεδα και νομίζω αδιαμφισβήτητη. Η Ιλιάδα δε είναι ένα έπος, τόσο ριζοσπαστικό ώστε αποτελεί τη μοναδική εξαίρεση πολεμικού έπους που δεν έχει στο τέλος νικητές και νικημένους.
Περισσότερα πράγματα δεν θα μπορούσε να δώσει ένα σύγχρονο έπος για να ορίσει τον πόλεμο και τα κακά του πολέμου, μαζί βέβαια και με αυτό ό,τι ονομάσαμε στην αρχή «κλέος». Σε ό,τι αφορά το ήθος των ηρώων είναι πάντα πολυσύνθετο και ενίοτε αντιφατικό. Το τυπικό παράδειγμα είναι ο Αχιλλέας. Πιο αντιφατική μορφή δεν θα μπορούσε κανείς να φανταστεί. Με αποτέλεσμα στο προοίμιο του έπους αντί να επαινείται ο κεντρικός ήρωας όπως γίνεται σ’ ένα τυπικό έπος, κατακεραυνώνεται με πάρα πολύ βαρείς χαρακτηρισμούς. Επομένως και εδώ η απάντηση είναι – ευτυχώς θα έλεγα – διφορούμενη. Γενικότερα η Ιλιάδα με την καλύτερη έννοια της λέξης είναι ένα έπος διφορούμενο. Αποκλείει επομένως μανιχαϊκού τύπου και ερωτήματα και αποκρίσεις και με αυτή την έννοια είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να υπάρξει.

Η Ιλιάδα αποτελούσε για αιώνες βασικό σχολικό εγχειρίδιο, θεωρείτε ότι εξακολουθεί να έχει σήμερα παιδευτικό χαρακτήρα;

Θα έλεγα ότι ο τύπος μετάφρασης που επιχείρησα και για την Οδύσσεια και ο τύπος τώρα της μετάφρασης της Ιλιάδας καταργεί τα στεγανά...
Αν κάνει κάποιο καλό είναι ότι προτείνει μια άλλης τάξεως επικοινωνίας μεταξύ σχολικής και εξωσχολικής παιδείας. Αν τα έργα της αρχαίας λογοτεχνίας και γενικότερα, αν θέλεις, τα έργα της λογοτεχνίας, έχουν καταστεί απωθητικά είναι γιατί εγκλωβίστηκαν και παγιδεύτηκαν αποκλειστικά μέσα στον σχολικό χώρο. Αυτό που ενδιαφέρει λοιπόν είναι να σπάσει τα στεγανά αυτά και να δείξει τι επικοινωνία μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στους δύο αυτούς χώρους. Να καταλάβουν οι μαθητές ότι ο σχολικός τους λόγος και ο εξωσχολικός τους λόγος δεν είναι δύο πράγματα αγεφύρωτα, αλλά είναι δύο τρόποι έκφρασης που μπορούν και πρέπει να επικοινωνήσουν και να συμπλακούν μεταξύ τους.

Δεν υπάρχουν σχόλια: