Τετάρτη, 16 Δεκεμβρίου 2009

Albert Camus, πάντα επίκαιρος συγγραφέας


Ολιβιέ Τοντ
Αλμπέρ Καμύ
Μια ζωή
Εκδ. Καστανιώτης
Σελ. 774

Οι σπουδαίοι συγγραφείς του ενός βιβλίου σπανίζουν. Συνήθως οι λογοτεχνικές κορυφές αναγνωρίζονται ως τέτοιες στο βαθμό που μπορεί κανείς να ανιχνεύσει πίσω τους μια πορεία πεισματικής πάλης με τον εαυτό και την τέχνη τους. Η ευκολία – προϊόν της αναγκαστικής σχετικοποίησης που καλλιεργείται στους πανεπιστημιακούς χώρους χάριν μιας αδήριτης, όσο και ανούσιας, ανάγκης ταξινόμησης – με την οποία ταυτίζουμε έναν συγγραφέα με ένα του έργο, ξεμπερδεύοντας γρήγορα μαζί του συνιστά ανήκεστη σε βάρος του αδικία. Χαρακτηριστικότατο παράδειγμα κατάφορης αδικοκρισίας η ταύτιση του Αλμπέρ Καμύ με τον «Ξένο». Πέρα από το γεγονός ότι «Η πανούκλα» και «Η πτώση» είναι πιθανότατα πιο μεστά και ώριμα μυθιστορήματα, περιπτώσεις σαν τον Καμύ υπερβαίνουν ή αντίθετα ενσαρκώνουν πλέρια μέσα από μια πληθώρα αλληλοσυμπληρούμενων δραστηριοτήτων το πρότυπο του ανθρώπου των γραμμάτων, του ανθρώπου που παλεύει με το νόημα της ύπαρξης και του κόσμου.
Οι βιογραφίες, οι οποίες ως επί το πλείστον απαντούν στην ηδονοβλεπτική ανάγκη ενός απηυδισμένου κοινού να εισβάλει στην ιδιωτική ζωή οιασδήποτε διασημότητας δεν αποτελούν ωφέλιμο συμπλήρωμα του έργου κάθε συγγραφέα. Στην περίπτωση όμως του Αλμπέρ Καμύ, η ζωή του οποίου υπήρξε μια συναρπαστική πορεία, εν ίδει τεθλασμένης γραμμής, μιας ειλικρινούς αναζήτησης της αλήθειας, η αφήγηση του βίου φωτίζει και συμπληρώνει το αξεδιάλεχτο σύνολο που απαρτίζουν ο άνθρωπος, η δράση και το έργο του. Στο μεταίχμιο πολλαπλών ταυτοτήτων, ούτε ολοκληρωτικά Αλγερινός, ούτε απόλυτα Γάλλος, ούτε πραγματικά προλετάριος, μήτε αληθινός αστός, άνθρωπος ζυμωμένος στη σκέψη και στη δράση, ο Καμύ ενσαρκώνει το πιο αυθεντικό πρόσωπο του πνεύματος, του ανθρώπου που σκέπτεται και δρα προσβλέποντας στον φωτισμό της περιπέτειας της ζωής.
Εξ ου και τα έργα, οι αλληλογραφίες και οι βιογραφίες του Καμύ διασταυρώνονται και φωτίζουν το ένα το άλλο.
Διαβάζοντας την ομολογουμένως συναρπαστική βιογραφία που εκπόνησε ο Ολιβιέ Τοντ αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο Καμύ αναφέρθηκε, έστω και ακροθιγώς σε ορισμένες περιπτώσεις, σε όλα τα ζητήματα που απασχολούν την δική μας εποχή. Ακόμα και σε θέματα όπως το ζήτημα της αποικιοκρατίας, τη σχέση της Δύσης με το Ισλάμ, το πρόβλημα του κομφορμισμού και της επανάπαυσης των δημοκρατικών κοινωνιών, τα οποία απασχολούσαν λιγότερο την εποχή του και που στις επόμενες δεκαετίες γιγαντώθηκαν, μετακινούμενα στο επίκεντρο του σύγχρονου προβληματισμού.
Η ζωή μας σημαδεύει όλους μέσω κάποιων συνταρακτικών γεγονότων. Οι άνθρωποι του πνεύματος είναι εκείνοι που γονιμοποιούν αυτή την οδυνηρή – συνήθως – σφραγίδα. Η απώλεια του πατέρα στο γαλλικό μέτωπο τον χειμώνα του ’14, οκτώ μόλις μήνες μετά τη γέννηση του, η βαθιά οικογενειακή φτώχεια (το δώρο της μάνας του στον πρώτο του γάμο ήταν δύο εξάδες λευκά ζευγάρια κάλτσες) και η φυματίωση, που του
άνοιξε τα μάτια στη θνητότητα του ανθρώπου και στο παράλογο του θανάτου, ήταν εκείνα που καθόρισαν την μετέπειτα πορεία και στάση του νομπελίστα συγγραφέα. Ο σεβασμός της ιερότητας της ανθρώπινης ζωής, η ολοκληρωτική αντίθεσή του στον πόλεμο, ο έμπρακτος πόνος για τους φτωχούς και στερημένους, ο αγώνας για την υπέρβαση του παραλόγου υπήρξαν οι καίριοι άξονες προβληματισμού και δράσης του. Η βαθιά μεταφυσική του αγωνία που τροφοδοτούσε από την κορυφή ως τα νύχια και τα βαθύτερα μύχια την ύπαρξή του τον οδήγησε σε εκπληκτικής σαφήνειας συγκερασμούς και συμπυκνώσεις, στην έκφραση ερωτημάτων τρομακτικής μεστότητας.
Συγγενεύοντας στενά με τον Κυρίλοφ του Ντοστογιέφσκι ο Καμύ καταθέτει το εξής μεταφυσικό ερώτημα: «Εχει η ζωή αρκετό νόημα ώστε να μην οδηγηθούμε στην αυτοκτονία;». Η συμπόνια προς τους αδικημένους και τους απελπισμένους οδηγεί τα βήματά του στον κομμουνισμό, όπου δεν κατορθώνει ποτέ να ενταχθεί πραγματικά καθώς όπως λέει «στον κομμουνισμό δεν υπάρχει θρησκευτικό αίσθημα».
Αντιλαμβανόμενος όμως τον κομμουνισμό ως «μια διαδικασία κι έναν ασκητισμό που προετοιμάζει το έδαφος για πιο πνευματικές δραστηριότητες» οδηγείται στον συγκερασμό του κομμουνισμού του καιρού του με τον αλλοτινό χριστιανισμό.
Όπως υπογραμμίζει κι ο Τοντ, ο Καμύ, ο οποίος αφιέρωσε τη διπλωματική του εργασία στον Πλωτίνο και τον Άγιο Αυγουστίνο, αναζητεί έναν μυστικισμό πέραν της κοινωνικής δικαιοσύνης και του αγώνα κατά της ανισότητας». Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει απλουστεύοντας ότι η σκέψη του κινείται μεταξύ δύο καταλυτικών ερωτημάτων: Κατά πόσο μπορεί ο άνθρωπος να γίνει άγιος χωρίς Θεό;» και πώς «επαναστάτης χωρίς να είναι κομουνιστής». Ερωτήματα πίσω από τα οποία υποφώσκει το ζήτημα της ελευθερίας εντός ενός δεδομένα παράλογου κόσμου.
Ο άνθρωπος που επέμενε πως «το μόνο που μπορούμε να αντιτάξουμε στον παραλογισμό είναι η διαύγεια» ήταν ένας άνθρωπος διψασμένος για ελευθερία. Μια ελευθερία άρρηκτα συνυφασμένη με την δικαιοσύνη, τη λυσσασμένη δηλαδή πάλη κατά κάθε μορφής καταπίεση. Μια ελευθερία συνώνυμο της διάσωσης της προσωπικής αξιοπρέπειας, η οποία αποτελεί το ύστατο καταφύγιο της ανθρωπιάς: «η αξιοπρέπεια είναι το αντίθετο της ταπείνωσης», έλεγε. Μια ελευθερία της υπέρβασης της ατομικότητας: «[… ] στη θρησκευτική εμπειρία παραμένει κάτι το αληθινό, όπως και σε οποιαδήποτε άλλη εμπειρία: η προσωπική ζωή έχει μόνο μακρινές σχέσεις με την ευτυχία». Μια ελευθερία που οδηγεί στην αγάπη. «Να δίνουμε όταν μπορούμε. Και να μην μισούμε, αν μπορούμε».
Η αφηγηματική ικανότητα και οι λογοτεχνικές αρετές του Ολιβιέ Τοντ καθιστούν το ογκώδες αυτό βιβλίο συναρπαστικό. Ενώ όμως είναι εξαιρετικός στην εξιστόρηση των γεγονότων, συχνά οι ερμηνευτικές του απόπειρες και το «Συμπέρασμά» του μοιάζουν να περιορίζουν, παρά να διευρύνουν τον προβληματισμό του Καμύ. Εξαιρετικό ωστόσο είναι το κεφάλαιο «Η «βεντέτα» και το «θωρηκτό»», για τη σχέση του με τον Σαρτρ, όπου η στάση που κράτησε απέναντι στις χυδαία υποτιμητικές επιθέσεις του συγγραφέα του βιβλίου «Είναι και το Μηδέν» και στην υπεροψία του Ρεημόν Αρόν καταδεικνύουν το ήθος που διατρέχει, γονιμοποιώντας το, ολόκληρο το έργο του.
Ο Καμύ σημαδεύει, αλλά συνάμα, σε αντίθεση με τον Σαρτρ, υπερβαίνει τα όρια μιας εποχής και μιας γενιάς και γίνεται καθολικός μιλώντας για την ύπαρξη και την αγωνία του ανθρώπου. «Το μοναδικό μεγαλείο του ανθρώπου είναι να παλεύει ενάντια σε ό,τι τον ξεπερνάει», υποστηρίζει μετά το Νόμπελ. Το έργο και η ζωή του ανθρώπου που πικραινόταν διαπιστώνοντας ότι «οι ιδέες μας για τον θάνατο είναι τόσο φτωχές» και πως «για τον θάνατο και τα χρώματα δεν ξέρουμε πώς να μιλήσουμε», νομιμοποιούν, σύμφωνα με τα λόγια του ποιητή Τσεσλαβ Μιλός «την ύπαρξή μας». Ο Καμύ ανήκει στο δυσεύρετο είδος εκείνο των πνευματικών ανθρώπων που με τη ζωή και το έργο τους εξυψώνουν το επίπεδο των γραμμάτων μιας ολόκληρης εποχής. Που μας θυμίζουν ότι η ατελεύτητη πάλη με τις λέξεις έχει νόημα μόνο όταν μας βοηθάει να ζήσουμε.
Η προσεγμένη μετάφραση της κ. Κολαϊτη υπολείπεται, νομίζω, στα σημεία του γαλλικού πρωτοτύπου.

1 σχόλιο:

Ανώνυμος είπε...

Ο Καμύ είναι ένας συγκλονιστικά ανθρώπινος συγγραφέας αδικοχαμένος σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα.
Βασικά έγινε γνωστός με τον "Ξένο".
Όμως η "Πανούκλα", "Η πτώση", "Ο μύθος του Σισύφου", "Ο επαναστατημένος άνθρωπος", "Η εξορία και το βασίλειο" δείχνουν την ευφυ'ί'α, την καλλιέργεια και την αδέσμευτη διάνοιά του, ακόμα και στη ρήξη του με τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ.
Άτομο με σπάνιο ήθος και έντονη εσωτερικότητα αναζητά διαρκώς το νόημα της ζωής.

κ.κ.