Δευτέρα, 30 Νοεμβρίου 2009

Ο πρώτος δυτικής νοοτροπίας Ιρανός: Ο πρώτος αυτόχειρας


Σαντέκ Χενταγιάτ
Η τυφλή κουκουβάγια
Εκδ. Τόπος
Σελ. 171


Ξεκινώντας το βαθιά μελαγχολικό, μποντλερικής χολής μυθιστόρημα του Χενταγιάτ αισθάνθηκα –από τις πρώτες κιόλας σελίδες – μια αλλόκοτη δυσφορία. Θυμήθηκα τα λόγια πολιού καθηγητή μου στο πανεπιστήμιο ο οποίος επέμενε πως η λογοτεχνία δεν είναι απόλαυση· πως τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα απαιτούν κόπο και μόχθο, επίπονη προσπάθεια για να εισέλθει κανείς, και να οικειοποιηθεί τον κόσμο τους. Αν και συνειδητοποίησα ότι επρόκειτο για σπουδαίο – τουλάχιστον στη μαστορική του – έργο, η ενόχληση αυτή δεν έλεγε να με αφήσει. Σαν κάτι απροσδιόριστα ενοχλητικά πονάκια των σπλάχνων που επιμένουν. Οσο σκοτείνιαζε και βάραινε το θανατόδαρτο αυτό βιβλίο, απέδιδα εκεί, στην πεισιθάνατη φύση του, τη δυσφορία μου. Ολοκληρώνοντας όμως την ανάγνωση, έχοντας δηλαδή προ πολλού αποδεχθεί το spleen του, έχοντας φτάσει στο σημείο να απολαμβάνω, όπως και ο αφηγητής του, την νοσηρή μαυρίλα του, κατάλαβα ότι η ενόχληση είχε άλλη αιτία. Η δυσφορία οφειλόταν τελικά σ’ ένα παγιωμένο αίσθημα εξαπάτησης. Ενώ ξεκίνησα το βιβλίο με την εντύπωση ότι διαβάζω ένα εμβληματικό έργο της σύγχρονης ιρανικής λογοτεχνίας βαθιά μέσα μου ένιωθα πως πρόκειται για αμιγώς δυτικό μυθιστόρημα. Ενώ οι ήρωες, οι εικόνες και οι (αυτούσιες) προτάσεις που επανέρχονται και διαπλέκονται διαρκώς συνθέτοντας το περσικό χαλί το πουυφαίνει η αριστοτεχνική γραφή του Χενταγιάτ, προέρχονταν από τον εξωτικό κόσμο της περσικής μινιατούρας, οι βασικοί άξονες, οι πυλώνες, πάνω στους οποίους στηριζόταν το έργο ήταν εκείνοι του δυτικού μυθιστορήματος. Ο πρώτος άξονας, που ανιχνεύεται σε πάμπολλα έργα των νεότερων χρόνων, μεταξύ άλλων στο ευρωπαϊκό μπαρόκ ή στον Σαίξπηρ, είναι η αίσθηση ότι η ζωή είναι ένα όνειρο, ζωή και όνειρο ένα αξεδιάλυτο συνονθύλευμα, εντός του οποίου η πραγματικότητα διαλύεται όπως η ζάχαρη στο νερό, εξαφανίζοντας μαζί της και τον (αμιγώς ρομαντικό) ήρωα. Το ιδεώδες του βαθιά μελαγχολικού υποψήφιου φονιά που βδελύσσεται τη ζωή, τους καθημερινούς ανθρώπους του περίγυρού του, βρίσκοντας καταφύγιο στο όνειρο και –κυρίως – σ’ έναν χαλκευμένο άλλο εαυτό ή σειρά εαυτών ή προσωπείων, αποτελεί άλλο βασικό γνώρισμα. Εδώ ο ήρωας ενδύεται κυκλικά, μεταμορφώνεται σε όλα τα πρόσωπα του δράματος. Ο δε πεισιθάνατος αγνωστικισμός του, (σε συνδυασμό με μια απύθμενη εγωπάθεια) το μαύρο μηδέν που καταπίνει τα πάντα, και η αίσθηση του παραλόγου της ύπαρξης αποτελούν επίσης σταθερά μοτίβα του είδους. Το πνεύμα του βιβλίου είναι δυτικό, ενώ η πρώτη ύλη του, οι κλωστές του αργαλειού του προέρχονται από την μακραίωνη παράδοση της περσικής τέχνης. Ο Χενταγιάτ ήταν ο πρώτος αυτόχειρας και ο πρώτος νεωτερικός ποιητής του Ιράν. Ένας συγγραφέας που δεν έγινε ποτέ αποδεκτός από το πολιτικοκοινωνικό και θρησκευτικό κατεστημένο του Ιράν. Το βιβλίο αυτό εκφράζει ένα οδυνηρό μεσοδιάστημα: ο ανέστιος συγγραφέας του βρίσκεται στην κόψη εκείνη του ξυραφιού όπου ο παραδοσιακός πολιτισμός έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί, ενώ ο νεωτερικός δεν έχει ακόμα επέλθει. Γι’ αυτό και «Η τυφλή κουκουβάγια» είναι ένα αριστοτεχνικά πλεγμένο χαλί με ευρωπαϊκά μοτίβα ή μια περσικού τύπου μινιατούρα πάνω σε γαλλική ταμπακιέρα. Δεν με εξαπάτησε κανείς, εγώ ξέχασα ότι το μυθιστόρημα είναι το κατεξοχήν νεωτερικό είδος που καταπίνει όλα τα άλλα.

3 σχόλια:

ναυτίλος είπε...

Τον Χενταγιάτ τον ανακάλυψα από τον "Χατζή Αγά" που είχε βγει πριν από αρκετά χρόνια από τον Καστανιώτη. Στη συνέχεια από το διαδίκτυο έμαθα την ύπαρξη της κουκουβάγιας και έσπευσα να την πάρω στα γαλλικά. Οι εκδόσεις Τόπος, τελικά, το έβγαλαν και απ' ό,τι πληροφορήθηκα η μετάφραση έγινε από τα γερμανικά. Ευκαιρία λοιπόν να συγκρίνω τις μεταφράσεις...
Είναι πολύ ενδιαφέροντα αυτά που γράφεις για τη δυτική δομή τού κατά τ' άλλα ανατολίτικου μυθιστορήματος. Διαβάζοντάς τα μού έρχεται στο νου ο Κουροσάβα.

τουπίκλην λοξίας είπε...

Ναι, πολύ καλή παρατήρηση. Στον Κουροσάβα είναι όμως πιο χωνεμένη η πρόσμιξη, πιο ομοιογενής ο δεσμός, νομίζω. Ο άλλος γράφει για τον τόπο του και τα λογοτεχνικά του μοτίβα, τα δομικά στοιχεία κλπ είναι όλα σκέτα δάνεια.

Ετερώνυμος είπε...

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η παρουσίασή σου! Μπαίνει στη λίστα με τα μελλοντικά αναγνώσματα,λοιπόν!