Τρίτη, 16 Σεπτεμβρίου 2008

φωτογραφική ομορφιά 2

Κάθε φωτογραφία είναι μια αποτύπωση του θανάτου, το πάγωμα του χρόνου, μιας στιγμής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Και κάθε βυζαντινή εικόνα είναι μια αποτύπωση της αιωνιότητας. Δύο αντίρροπες προσεγγίσεις της πραγματικότητας.

10 σχόλια:

Στουδίτης είπε...

Σπύρο γειά σου…Καλορίζικος…
Αυτομάτως μια φράση μου ‘ρχεται κατά νου: «λόγον διδόναι».
Διευκρινίζω (prima vista). Ουδέποτε ο φωτογραφικός φακός δεν έχει απεικονίσει την αιωνιότητα;
Αν κάθε βυζαντινή εικόνα απεικονίζει την αιωνιότητα, η απεικόνηση της υπακούει σε συγκεκριμένους μορφοπλαστικούς κανόνες που δίνουν αυτή την αίσθηση; Αν αυτοί οι μορφοπλαστικοί κανόνες ανιχνεύονται π.χ. στην αιγυπτιακή τέχνη ή στην αρχαϊκή, μήπως τότε και εκεί διαπιστώνεται απεικόνηση της αιωνιότητας; Υπάρχουν βυζαντινές εικόνες που αποτυπώνουν πιο αποτελεσματικά την αιωνιότητα από άλλες και αν ναι, σε τι υπολείπονται οι δεύτερες; Κατά πόσο το περιβάλλον για το οποίο προορίζονται οι εικόνες συντελεί στην αισθηση της αιώνιότητας;
Ο φωτογράφος Κουντέλκα (συμπτωματικά γίνεται έκθεσή του αυτές τις μέρες στο Μπενάκη) που εστιάζει στο απόλυτο(«Το απόλυτο. Αυτό είναι που πάντα με ενδιέφερε» λέει) νομίζω πως το χει καταφέρει να ξορκίσει το μέσον από τον θάνατο (και δεν είναι ο μόνος νομίζω στην ιστορία της φωτογραφίας). Προσωπικά μια τόσο απόλυτη φράση μου δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. Όμορφη ως σκέψη, τι γίνεται όμως με την απτή αίσθηση, την εμπειρία. Είναι σαν να λες πως η χάρις μόνο τις βυζαντινές εικόνες επισκέπτεται. Είναι όντως έτσι;

ποετάστρος είπε...

Εχεις δίκιο ότι έπρεπε να προσδιορίσω ότι μιλάω για πρόσωπα. Μια πανοραμική φωτογραφιά μιας πεσμένης αρχαιοελληνικής κολώνας του Κουντέλκα αποτελεί ένα είδος αποτύπωσης της αιωνιότητας. Αν και πάλι η απόδοση της κτίσης στη βυζαντινή τέχνη αποτυπώνει κάτι αιώνιο αποδίδοντας τη φύση με μη ρεαλιστικούς όρους (αντίστροφη προοπτική κλπ). Στην αποτύπωση των προσώπων τα πράγματα έχουν οπωσδηποτε αλλιώς.Αποτυπώνεις μια στιγμή που την ίδια ώρα έχει παρέλθει. Ο Ρολάν Μπαρτ ταυτίζει πολύ ορθά την φωτογραφία με την αποτύπωση του θανάτου, στο καλύτερο ίσως έργο του, τον «φωτεινό θάλαμο». Η φωτογραφία αποδίδει πάντα το πρόσωπο ενός νεκρού, καθώς ακινητοποιεί τον χρόνο. Πρώτος ο Αριστοτέλης ταυτίζει την ακινησία με τον θάνατο και την κίνηση με τη ζωή.Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα τεχνικής ή τεχνοτροπίας, αλλά για τρόπο προσέγγισης της τέχνης και κατά συνέπεια της ζωής. Η αγιογραφία δεν αποσκοπεί στη δημιουργία μιας αίσθησης. Αυτή είναι ίσως η μέγαλύτερη διαφορά της δυτικης τέχνης μετά τον Μεσάιωνα με την βυζαντινή. Ούτε είμαι βέβαια σε θέση να μπορώ να πω αν τις εικόνες τις επισκέπτεται η χάρις. Πάλι δεν είναι αυτό που κρίνει το ζήτημα. Το πρόσωπο του Αγίου στην αγιογραφία είναι ένα πρόσωπο μη νατουραλιστικό, το οποίο όμως αποδίδει την εταιρότητα του προσώπου που απεικονίζει, γι' αυτό και ο Άγιος Νικόλαος είναι διαφορετικός από τον Άγιο Σπυρίδωνα. Η φωτογραφία (την οποία αγαπώ πολύ και με την οποία ασχολήθηκα πολλά χρόνια)είναι δέσμια του υλικού ή της φύσης της. Δεν νομίζω ότι μπορεί να αφαιρέσει τον θάνατο από τα πρόσωπα που αποτυπώνει.

Στουδίτης είπε...

Επανέρχομαι και πάλι (ελπίζω να μη κουράζω). Καταθέτω μια σκέψη υπό μορφή ερωτήσεως (προσπαθώ να καταλάβω και…κρατάει χρόνια αυτή η κολώνια… :))) ) δηλ. αν είχε ανακαλυφθεί η τεχνολογία της φωτογραφίας την εποχή του Χριστού και είχαμε φωτογραφία Του (λέμε τώρα, υπόθεση εργασίας κάνουμε…) τι θα αποτύπωνε; ένα πρόσωπο το οποίο επρόκειτο να πεθάνει μόνο; Στην εικόνα του εικονίζεται μόνο η ανθρώπινή Του φύση και όχι η Θεία, έτσι δεν είναι; Γνωρίζουμε τι συνέβει…μια φωτογραφία του Χριστού θα ήταν εικόνα; Θα είχαμε «ενθύμιση» του θνητού μόνο «πρωτοτύπου» και συνεπώς θα χρειαζόταν ένα μη νατουραλιστικό πρόσωπο που θα απέδιδε τον Χριστό για να είναι «αυθεντική» εικόνα; Δηλ. μόνο με τον (σοφό-δεν το συζητώ αυτό- εικαστικά) τρόπο με τον οποίο γίνεται η εικόνα με την maniera byzantina αποτυπώνεται αιωνιότητα; Και ποιάς περιόδου του Βυζαντίου; 5ος, 10ος , 14ος αι; Δεν εντοπίζονται σαφείς τεχνοτροπικές διαφορές;

ποετάστρος είπε...

Νομίζω ότι - (αν και πρόκειται για επιστημονική φαντασία) και δεδομένου ότι πρόκειται για ερώτηση του είδους που οι ιστορικοί αρνούνται να απαντήσουν, καθότι δεν υπάρχει «ΑΝ» στην ιστορία - ότι και στη φωτογραφία του Χριστού θα αποτυπωνόταν ένα πρόσωπο νεκρό. Γιατί η στιγμή που αποτυπώνεται (αυτό είναι νομίζω τελικά το κλειδί, ότι η φωτογραφία είναι μια τεχνική παγώματος, σταματήματος, δηλ. νέκρωσης του χρόνου) έχει ήδη πεθάνει. Κι ο Χριστός ενσαρκώθηκε και έζησε εντός του κόσμου της φθοράς, δηλαδή εντός του διαρκώς θνήσκοντος χρόνου που είναι ο τρόπος «ύπαρξης» της φθοράς. Δεν θεωρώ ότι το ζήτημα στις βυζαντινές εικόνες είναι θέμα μανιέρας ή τεχνικής, αλλά θεολογικής προσέγγισης της ύπαρξης. Γι' αυτό και όταν χάνεται αυτή η προσέγγιση και αρχίζουμε να έχουμε αγιοράφους που «δυτικίζουν» η εικόνα δεν λειτουργεί θεολογικά, δηλαδή αναφορικά. Λειτουργεί εικαστικά, δηλαδή συγκινεί. Τότε όμως όταν αποσπάται από τη λειτουργία της παύει η τέχνη να είναι τέχνη και γίνεται «νεκρό γράμμα» όπως έλεγε ο Λορεντζάτος που κρεμάει ο φιλότεχνος στον τοίχο του ή που μαζεύουν τα μουσεία. Εξαιρετικά κείμενα πάνω σ' αυτό το καίριο θέμα έχουν γράψει ο μεγάλος βυζαντινιστής και γαμπρός του Μαρίς Georges Duthuit και ο επίσης Γάλλος ακαδημαϊκός, επιμελητής και πρώην διευθυντής του Μουσειου Πικάσο στο Παρίσι, Jean Clair (Apophatisme et apocatastase dans l'Art d'aujourd'hui).

ποετάστρος είπε...

Νομίζω ότι - (αν και πρόκειται για επιστημονική φαντασία και για ερώτηση που υπάγεται στο είδος των ερωτήσεων στις οποίες οι ιστορικοί αρνούνται κατηγορηματικά να απαντήσουν, καθότι δεν υπάρχει «ΑΝ» στην ιστορία)- η φωογραφία του Χριστού θα αποτύπωνε ένα νεκρό πρόσωπο. Κι αυτό γιατί κατ' ουσίαν αυτό που αποτυπώνει η φωτογραφία είναι το πάγωμα του χρόνου, της στιγμής, δηλαδή την νέκρωση ή τον νεκρό χρόνο. Καθώς, λοιπόν ο Χριστός με την ενσάρκωσή του έζησε εντός της φθοράς για να την αναλάβει και να τη ζώσει, έζησε εντός του διαρκώς θνήσκοντος χρόνου, που είναι ο τρόπος «ύπαρξης», ο τρόπος που υπάρχει ή εκδηλώνεται η φθορά. Με την Ανάσταση καταλύεται ο χρόνος και η φθορά. Φωτογραφία του Αναστάντος Χριστού δεν νομίζω να μπορούσαμε να έχουμε. Οσο για τις εικόνες δεν νομίζω ότι το ζήτημα είναι η τεχνική ή η μανιέρα. Αλλά το θεολογικό τους υπόβαθρο, ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουν και αποδίδουν το υπαρκτό, το κτιστό, αλλά και το άκτιστο. Γι' αυτό και νομίζω ότι οι εικόνες των αγιογράφων που απομακρύνθηκαν από αυτή την παράδοση κι άρχισαν να «δυτικίζουν» αδυνατούν να εκφράσουν το βαθύτερο νόημά της, να υπηρετήσουν τη Θεία Λειτουργία και μετατρέπονται σε όργανα και δοχεία της Θρησκείας. Για τη λειτουργία της τέχνης ως μετοχής στο ιερό στη λατρεία έχει γράψει εξαιρετικά κείμενα ο Γάλλος βυζαντινιστής, κριτικός τέχνης και γαμπρός του Ματίς (ο οποίος τον έμπασε και στη Βυζαντινή τέχνη) Georges Duthuit. Δυστυχώς τα βιβλία του είναι δυδέυρετα ακόμα και στη Γαλλία. Πιο πρόσφατα μοναδικά κείμενα για το τέλος της τέχνης, η οποία γίνεται γράμμα νεκρό όταν αποσυνδεθεί από το ιερό, όπως έλεγε ο Λορεντζάτος, και η εικόνα εργαλείο συγκίνησης που κρεμάει ο φιλότεχνος στον τοίχο του, έχει γράψει ο επίσης Γάλλος, νυν ακαδημαϊκός, πρώην διευθυντής του Μουσείου Πικάσο στο Παρίσι, Jean Clair. Ενδεικτικά ένας τίτλος βιβλίου του: Apophatisme et Apocatastase dans l'Art d' aujourd'hui.

Στουδίτης είπε...

Προσωπικά πιστεύω πως θα μπορούσαμε να έχουμε φωτογραφία και του αναστάντος Χριστού μιας και αναστήθηκε και το σώμα του, γι’αυτό άλλωστε και εικονίζεται μέχρι και την Ανάληψή Του, ο οποίος εικονίζεται και εν ετέρα μορφή. Ας μη μείνουμε όμως στο θέμα αυτό το οποίο εγείρει το άλλο θέμα, της απεικόνισης του Χριστού στην εις Άδου Κάθοδο (πρόχειρα : τι εικονίζεται από τον Χριστό εκεί, εικονολογικό βέβαια σχήμα, με θεολογικό βάρος και φορτίο τεράστιο). Ο Άγ. Ιω. ο Δαμασκηνός ορίζει ως εικόνα «το ομοίωμα και εκτύπωμα τινος εν εαυτώ δεικνύον το εικονιζόμενον». Στην τέχνη της φωτογραφίας έχουμε εκτύπωση, τη σχέση έχει με το εκτύπωμα του Αγ. Ιω. του Δαμασκηνού; Ο Αγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος ορίζει την εικόνα ως μίμημα, ομοίωμα του πρωτοτύπου, «αύτη γαρ εικόνος φύσις μίμημα είναι του αρχετύπου»…
Η φράση κλειδί για την περί αιωνιότητος διατύπωση είναι η συγκεκριμένη στη Ζ’Οικ. Σύνοδο ότι «ο προς την εικόνα θεωρών…προς θεωρίαν του πρωτοτύπου ανάγεται», αλλά και η επιγραμματική ρήση του συνεπώνυμου (τρομάρα μου:)), Αγ. Θεοδώρου «και εν εικόνι είναι την θεότητα, ειπών τις ουκ αν αμάρτη του δέοντος…αλλ’ου φυσική ενώσει».Δηλ. «χάριτι και ενεργεία» κατά την φράση του Δαμασκηνού υπάρχει παρουσία θεότητος στις εικόνες, που συνταιριάζεται άψογα και με την μεθεκτή θεία χάρη κατά τον Αγ. Γρηγόριο τον Παλάμα. Αλλά στο βαθμό που αυτή μετέχεται (άλλο θέμα όμως αυτό) ... Δηλ. στο βαθμό που η ευχαριστιακή σύναξη βιώνει τα έσχατα αναγνωρίζεται και ο εσχατολογικός χαρακτήρας (βλ. αιωνιότητα) στην εικόνα. Αλλιώς είναι μια εξπρεσιονιστική απεικόνιση με εικαστικό ενδιαφέρον…πρόσφατα είχα μια εμπειρία παρόμοια σε ξενάγηση φίλων αμερικανών προτεσταντών στο βυζ. Μουσείο…ποια αιωνιότητα…η μόνη τους απορία ήταν πώς μπορεί κάτι τόσο παλιό νάναι τόσο μοντέρνο (πάλι καλά)…
Εν πάσει περιπτώσει επειδή η εικόνα είναι ύλη, χρώματα κλπ σήμερα γίνεται λόγος ευρέως για το ιδιότυπο φως (φώτισμα θα ταν ευστοχότερη ως λέξη) που δεν υπακούει σε φυσικές δεσμεύσεις (βλ. συγκεκριμένη πηγή φωτός) κι αυτό δίνει την αίσθηση ότι το εικονιζόμενο πρόσωπο είναι άλλου κόσμου…τέτοια όμως αίσθηση είναι δυνατόν κατ’ εμέ να αποκομίσει κανείς και από την φωτογραφία με κατάλληλες τεχνικές φωτισμού (περί αίσθησης γίνεται λόγος όχι συναισθήματος) και εν τέλει από την στιγμή που ο πιστός μετέχει στην άκτιστη θεία χάρη του Αγίου Πνεύματος και η εικόνα μετέχει ως φορέας της, ασχέτως του υλικού που είναι κατασκευασμένη η εικόνα (αυγοτέμπερα ή αργυροτυπία κοκ κι αυτό λέει mutatis mutandis και η Ζ’ Οικ. Σύνοδος)…
Οι διαφορές με τους δυτικούς εκκινούν από την μεθεκτή ή όχι άκτιστη θεία χάρη…(άλλο θέμα μεγάλο κι αυτό…)
Κι ενώ με τη σύνοδο του τριδέντου απομακρύνθηκαν από την Ζ’Οικ. Σύνοδο υπερτονίζοντας τον παιδευτικό χαρακτήρα των εικόνων με τεράστιες συνέπειες στην διαμόρφωση της πορείας της ιστορίας τέχνης, με την Β’ Βατικάνια επανήλθαν στην Ζ’Οικ. Σύνοδο (κάλιο αργά παρά ποτέ-η εικόνα είναι βραδυφλεγής βόμβα αληθείας, πιστεύω και τους μουσουλμάνους θα τους απασχολήσει σοβαρά κάποια στιγμη, δες τι γίνεται με τις ζωγραφιές των σύγχρονων μαρτύρων τους)…πιστεύω πώς το ενδιαφέρον των ρωμαιοκαθολικών για τον δικό μας τρόπο εξεικόνισης θα εκτοξευτεί κάθετα στις επόμενες δεκαετίες…οψόμεθα…
Από τον Ζαν Κλαίρ (τον οποίο υπερ-εκτιμώ) στα ελληνικά έχω διαβάσει το «Σκέψεις για την κατάσταση των εικαστικών τεχνών-κριτική της μοντερνικότητας» εκδ. Σμίλη.
Μήπως είναι καιρός να μεταφραστεί και το βιβλίο που αναφέρεις εξ’ υμών των γαλλομαθών ;)))
Να σαι καλά βρε…χάρηκα που τα είπαμε κι απ’εδώ…

che είπε...

Αν θέλετε, δείτε μια σχετική συζήτηση που ξεκίνησα σ' ένα φωτογραφικό site, με αφορμή ένα κείμενο του π. Σταμάτη Σκλήρη: http://www.dpgr.gr/forum/index.php?topic=23276.0

Στουδίτης είπε...

Ο παπα Σταμάτης στο απόσπασμα αναφέρεται σε ορθόδοξη επιφύλαξη απέναντι στην τέχνη της φωτογραφίας. Είναι σαν να λέει ότι υπάρχει κάποιου είδους κίνδυνος για την ορθοδοξία που μπορεί να προέλθει από την τέχνη της φωτογραφίας και θεμελιώνει θεολογικά την άποψη αυτή στη αντιπαραβολή φυσικής αναγκαιότητας και προσωπικής ελευθερίας. Τεχνοτροπικά αυτό το θεμελιώνει στην σκιοδομή της φωτογραφίας και στην φωτοδομή της εικόνας. Η μια εγκλωβίζει στην φύση, στον φθαρτό δηλ. κόσμο τον οποίο αναπαριστά, ενώ η άλλη απελευθερώνει εκ του κόσμου τούτου και ανάγει σε μια άλλη πραγματικότητα. Χρειάζεται δηλ. κάποιου είδους επεξεργασία το φυσικώς ορώμενο για να μεταμορφωθεί από την αναπαράσταση της φύσης στη απουσία όλων των στοιχείων εκείνων (βλ. π.χ. σκιά) ώστε να ερμηνεύουν εικαστικά το ορώμενο εκτός των ντετερμινισμών φυσικών νόμων. Και κλείνει λέγοντας ότι κάτι τέτοιο δεν αποτελεί νέο σύστημα δομών αλλά απελευθέρωση από την αναγκαιότητα των δομών. Ειλικρινά…δεν καταλαβαίνω τι θέλει να πει…με τους νεολογισμούς φωτοδομή-σκιοδομή αναφέρεται σε κάτι που εγκλωβίζει στο εδώ και απελευθερώνει από το εδώ και το ένα έχει την δυνατότητα να εκφράσει το ιερό ενώ το άλλο όχι…δηλ. η έκφραση του ιερού είναι κάποιο τεχνοτροπικό τρικ το οποίο εφαρμοζόμενο αποτελεί απελευθέρωση από την αναγκαιότητα δομών. Αγαπητέ che, ή όποιος άλλος, θα μπορούσατε μήπως να με βοηθήσετε να καταλάβω την άποψη του παπα Σταμάτη; Προσπάθησα να γράψω το ανωτέρω στο σαίτ που αναφέρετε αλλά δεν τα κατάφερα…συγγνώμη Σπύρο για την (κατά)χρηση του χώρου…

che είπε...

Κι εγώ δεν συμφωνώ απολύτως και -μ' όλο μου τον σεβασμό και την αγάπη στον π. Σταμάτη- νομίζω πως, θέλοντας να δείξει τον κίνδυνο της προσκόλλησης στην εξωτερική μορφή και στα παιχνίδια της σκιάς και του φωτός, εφευρίσκει τους όρους "φωτοδομή" και "σκιοδομή", για να θεμελιώσει μια θεωρία.
Κατά την ταπεινή μου γνώμη, όμως, πως τα πράγματα δεν είναι άσπρα και μαύρα.
Και η βυζαντινή αγιογραφία, όσο κι αν είναι φορτισμένη με την ιερή χρήση της, εἰναι μια τέχνη με τα δικά της μέσα. Και η φωτογραφία κι ο κινηματογράφος είναι κάποιες άλλες τέχνες με τα μέσα τους, όσο κι αν έχουν φορτιστεί με μη-ιερές συνδηλώσεις.
Νομίζω πως το βάρος πρέπει να πέσει όχι τόσο στα μέσα αλλά στον καλλιτέχνη. Κάποιος που έχει φτάσει στην αλήθεια (του) και στην εσωτερική ωριμότητα και πλήρωση, αυτά θα εκφράσει, με την τέχνη του και τα μέσα της, άσχετα με το ποια είναι αυτή. Κι ένας που δεν μετέχει σ' αυτά που προσπαθεί να εκφράσει, θα μας δώσει άψυχα αντικείμενα, που δεν μας συγκινούν, όσο ιερά κι αν είναι τα πρωτότυπά τους.
Έχω υπ' όψιν τα πορτρέτα του Μπαλάφα και του Τλούπα (για να μείνω στους δικούς μας) και τις ταινίες του Κουροσάβα και του Ταρκόφσκι. Είναι ίσως σκιοδομικά. Αλλά φαίνεται να έχουν μια τόσο ζωντανή σχέση με κάποια αληθινά πρόσωπα και πράγματα που σε μυούν στην ανθρωπιά και στην αλήθεια.
Από την άλλη, κάποια μηχανικά αντίγραφα εικονογραφιών, όσο "φωτοδομικά" κι άν είναι, μοιάζουν τελείως νεκρά και άσχετα μ' ό,τι θέλουν να εικονίσουν.
Κάθε εποχή έχει τα μέσα της και κάθε καλλιτέχνης μπορεί να επιλέξει αυτό που τον αναπαύει περισσότερο. Ίσως κι η φωτογραφία να μπορέσει ν' αποδώσει την ιερότητα και την αιωνιότητα, αν ο φωτογράφος είναι αληθινός και δεν μένει στην επιφάνεια των πραγμάτων.

ποετάστρος είπε...

«Αλλά στο βαθμό που αυτή μετέχεται (άλλο θέμα όμως αυτό) ... Δηλ. στο βαθμό που η ευχαριστιακή σύναξη βιώνει τα έσχατα αναγνωρίζεται και ο εσχατολογικός χαρακτήρας (βλ. αιωνιότητα) στην εικόνα.». Συμφωνώ απολύτως όλο το ζήτημα παίζεται εκεί. Το μόνο που προσπαθώ να πω, ενδεχομένως με στραβό τρόπο είναι ότι η τέχνη και ιδιαίτερα η σύγχρονη τέχνη όπως η φωτογραφία που πατάει σε μηχανικά μέσα δεν είναι θέμα τεχνικής ή επιστήμης. Ότι το ζητούμενο του Δαμασκηνού παραμένει αλώβητο και ζωτικό σε κάθε συνάντηση του ανθρώπου με το ζήτημα της τέχνης. Η εμβάθυνση σε μια οντολογία. Χάρηκα πολύ για την κουβέντα ελπίζω να τη συνεχίσουμε.