Τετάρτη, 13 Αυγούστου 2008

Μεταφράσεις αποσπασμάτων από τη γαλλική έκδοση του Μαρτυρολόγιου: Andreï Tarkovsky Journal 1970-1986, Cahiers du Cinéma, (édition définitive) 2004.

22 Νοεμβρίου 1983 (US. Colorado)
Παλαιότερα όταν έβλεπα αμερικάνικες ταινίες οι οποίες εκτυλίσσονταν στο ύπαιθρο ή σε μικρές επαρχιακές πόλεις, θεωρούσα ότι τα σκηνικά – τα σπίτια, οι δρόμοι – ήταν κακοφτιαγμένα. Τώρα όμως που τα είδα με τα ίδια μου τα μάτια, είμαι πεπεισμένος για το αντίθετο : ολόκληρη η Αμερική είναι μια αχανής Disneyland, ένα αχανές σκηνικό. Τα σπίτια είναι φτιαγμένα από σανίδες. Τα πάντα μοιάζουν εφήμερα, πρόσκαιρα.
(...) Πρέπει να γυρίσουμε ένα κομμάτι του Άμλετ στο Monumet Valley. Αυτό που είναι εντυπωσιακό, είναι ότι σε τέτοιους τόπους όπου θα έπρεπε κανείς να συνομιλεί με το Θεό, οι Αμερικανοί γυρίζουν γουέστερν à la John Ford. (...) Φτωχοί Αμερικανοί, τόσο ελάχιστα πνευματικοί, χωρίς ρίζες, που ζουν σε μια γη με τεράστιο πνευματικό πλούτο, της οποίας δεν γνωρίζουν, ούτε αισθάνονται την αξία.

1-2 Ιουλίου το βράδυ.
Είδα το φρικτό έργο του Αγγελόπουλου «Μεγαλέξανδρος», το οποίο κέρδισε πέρυσι στη Βενετία τον χρυσό Λέοντα. Βαρετό, πολύ μακρύ, κενό, πομπώδες και παράλογο. Εγκεφαλικό, χωρίς καμία αίσθηση της εικόνας, του ρυθμού, της ποίησης. Απίστευτα μικρονοϊκό.

14 Ιουνίου 1981, Αγία Τριάδα Μόσχα.
Γιατί οι έπαινοι μ’ εκνευρίζουν όσο κι οι επικρίσεις; Οι έπαινοι με ταράζουν γιατί όσοι τους κάνουν δεν καταλαβαίνουν κάτι παραπάνω από εκείνον που επικρίνει. Αυτό σημαίνει ότι η ματαιοδοξία μου δεν απορρέει από την εκτίμηση που τρέφω στον εαυτό μου. Δεν υποτιμώ τη σημασία μου, αν και γνωρίζω την αξία μου. Ενδεχομένως δεν πρόκειται καθόλου για ματαιοδοξία, αλλα για τη νοσταλγία του χαμένου αισθήματος της προσωπικής αξιοπρέπειας. Η οποία ποδοπατήθηκε και χλευάστηκε.

15 Ιουλίου 1981
Ο κόσμος είναι προσιτός στα πρωτότυπα πνεύματα. Δεν είναι παρά εν μέρη ερμητικός. Ο κόσμος παρουσιάζει πολλά περισσότερα ανοίγματα προς το απόλυτο, απ’ ότι φαίνεται σε μια πρώτη προσέγγιση – αλλά δεν ξέρουμε να τα δούμε. (...) Η γνώση μας είναι σαν τον ιδρώτα ή τα αποκρίματα, πρόκειται δηλαδή για λειτουργίες που συνοδεύουν την ύπαρξη και δεν έχουν τίποτε να κάνουν με την Αλήθεια.

31 Οκτωβρίου 1981.
Είμαι αγνωστικιστής κι ακόμη παραπάνω: πιστεύω ότι είναι ολέθριο για τον άνθρωπο να ψάχνει να γνωρίσει, γιατί η γνώση είναι η πνευματική εντροπία, μια φυγή εκτός πραγματικότητας προς τον κόσμο των ψευδαισθήσεων. Με αυτόν τον τρόπο πραγματώνουμε κατά κάποιο τρόπο το μέλλον μας, ακολουθώντας τον δρόμο που μας οδηγεί στην καταστροφή. Ο άνθρωπος δεν αναπτύσσεται δεν αναπτύσσεται στη σφαίρα, που θα του επέτρεπε να επιζήσει πνευματικά.


12 Φεβρουαρίου 1986.
Στο Στάλκερ η αγάπη εμφανίζεται ως η μοναδική αξία που υπάρχει πραγματικά και στην οποία αξίζει κανείς να πιστέψει, γιατί είναι η μόνη που είναι πραγματική. Μιλώ για τον ήρωα και τη γυναίκα του, γιατί γύρω τους τα πάντα αποσαθρώνονται...
Πρόκειται για δύο αντίθετες διαισθήσεις – η μια που μας λέει ότι η αγάπη καταρρέει και η άλλη ότι η αγάπη είναι η μοναδική πραγματικότητα – οι οποίες δημιουργούν τη διαφορά δυνατοτήτων, την ένταση και γεννούν το μαγνητικό πεδίο, το οποίο, απ’ ότι φαίνεται να έχει ισχυρή επιρροή στον θεατή του έργου. Δεν μιλώ για δράση με την κυριολεκτική σημασία του όρου, εννοώ ότι αυτό γεννά μια ανησυχία, το νεύρο ταυτόχρονα της αφήγησης και της αντίληψής της. Η αγάπη αφ’ εαυτήν δεν έχει καμία σχέση με την ευτυχία. Όταν συνδέεται με την ευτυχία μεταμορφώνεται σε ένα γεγονός αστικό, κλειστό, γεμάτο σαν το αυγό. Η αγάπη πρέπει να είναι μια ανισορροπία: η ευτυχισμένη αγάπη δεν υπάρχει. Κι αν ακόμα υπάρχει, οι άνθρωποι που τη βιώνουν είναι άνθρωποι που προκαλούν φόβο: μοιάζουν με αυτά τα δύο μισά ορισμένων αντικειμένων, τα οποία κλείνουμε και παραμένουν, χάρη σε μια ξύλινη ή μεταλλική εγκοπή, ερμητικά κλειστά. Τα κλείνουμε και δεν μπορούμε να τα ξανανοίξουμε. Και το αντικείμενο είναι πλέον ένα μόνοι κομμάτι, ακίνητο, όπου δεν μπορεί να εισέλθει τίποτα, ούτε ο ελάχιστος αέρας, το παραμικρό δροσερό αεράκι, όλα μοιάζουν πετρωμένα στο εσωτερικό. Πολύ συχνά, όταν το εξετάζουμε από πιο κοντά, ανακαλύπτουμε τον κρυφό μηχανισμό, ο οποίος είναι ένας τερατώδης μηχανισμός βίας. Όχι, δεν πρόκειται για ευτυχισμένη αγάπη, οι άνθρωποι αυτοί γερνούν γρήγορα και είμαι φρικτό να τους βλέπει κανείς, γιατί η κατάστασή τους έρχεται σε αντίθεση με την κοινή λογική: αυτό δεν είναι δυνατόν. Η αγάπη πρέπει να τοποθετείται στο ύψος των αρχών της ανθρώπινης ύπαρξης (Τολστόι, Ινδουιστές), γιατί δεν είναι εφικτός, είναι ένα ιδανικό.

1986 (χωρίς ημερομηνία)
Γιατί ο Άμλετ εκδικείται; Η εκδίκηση είναι ένας τρόπος με τον οποίο τιμά κανείς τους δεσμούς του αίματος. Ένας τρόπος αυτοθυσίας για τους κοντινούς του ανθρώπους και εκπλήρωσης ενός ιερού χρέους. Ο Άμλετ εκδικείται, όπως ξέρουμε, για να αποκαταστήσει την χαμένη συνέχεια του χρόνου ή μάλλον για να πραγματώσει την ιδέα της αυτοθυσίας. Συχνά εμμένουμε σε πράξεις που μας βλάπτουν, πρόκειται όμως για μια παρεφθαρμένη μορφή αυτοθυσίας, άρνησης του εγώ, χρέους. Πρόκειται για αυτές τις παράλογες στιγμές, όπου συμβαίνει αυτό που ο υλιστής Φρόιντ ονομάζει μαζοχισμό. Αυτό που ο θρησκευτικός άνθρωπος ονομάζει χρέος και ο Ντοστογιέφσκι ανάγκη του πάσχειν. Αυτή η ανάγκη του πάσχειν όταν εμφανίζεται εκτός κάποιου συγκεκριμένου θρησκευτικού συστήματος, μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές ψυχώσεις. Εν τέλη όμως δεν είναι παρά αγάπη. Μια αγάπη που δεν έχει βρει τον τρόπο να σαρκωθεί. Μια αγάπη, όχι φροϋδική, αλλά θρησκευτική. Η αγάπη είναι πάντοτε προσφορά του εαυτού στον άλλον. Και παρότι οι λέξεις «θυσία», «θυσιαστικός» μοιάζουν να έχουν αρνητική σημασία, γιατί τις συνδυάζουμε πάντα με τον άνθρωπο που θυσιάζεται. Στην πραγματικότητα αυτή η πράξη είναι πάντοτε αγαπητική, δηλαδή μια πράξη θετική, δημιουργική, θεϊκή.

13 Μαρτίου 1986.
Η κοινωνική ζωή είναι υλιστική: η οργάνωσή της είναι πραγματιστική, εμπειρική – ενώ τα αποτελέσματα της πνευματικής ζωής είναι πάντοτε αόρατα, αργά και κατευθύνονται προς το εσωτερικό του ανθρώπου. Η υλική ζωή εξελίσσεται ψηλαφητά, όπως στο σκουλίκι. Η πνευματική ζωή έχει μια εξέλιξη συνειδητή, έναν συγκεκριμένο προσανατολισμό- όλα όμως όσα απαιτούν κάποια προσπάθεια παραμελούνται.

Απόσπασμα από συνέντευξη που παραχώρησε στο περιοδικό La France Catholique, 20 Ιουνίου 1986.

Μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ εμού και του Μπέργκμαν: για μένα ο Θεός δεν είναι μουγκός. Διαφωνώ απόλύτα με όσους ισχυρίζονται ότι υπάρχει μια αύρα των έργων του Σουηδού σκηνοθέτη στη Θυσία. Όταν ο Μπέργκμαν μιλάει για τον Θεό, το κάνει σε ένα πλαίσιο ενός σιωπηλού Θεού, ο οποίος δεν είναι μαζί μας. Συνεπώς δεν έχουμε τίποτε κοινό, ακριβώς το αντίθετο. ΄(...) Όσοι προβαίνουν σε τέτοιου είδους ισχυρισμούς δεν έχουν καταλάβει τίποτα από τον Μπέργκμαν. Δεν γνωρίζουν τι είναι ο υπαρξισμός, δεν αντιλαμβάονται ότι ο Μπέργκαμαν είναι πιο κοντά στον Κίρκεγκωρ από ότι στα προβλήματα της θρησκείας.

20 Απριλίου 1976.
Ο Καθρέφτης είναι θρησκευτικός και συνεπώς ακατανόητος για τις μάζες που γνωρίζουν μόνο τον ψυχαγωγικό κινηματογράφο και δεν ξέρουν ούτε να διαβάζουν βιβλία, ούτε να ακούνε μουσική, ούτε να βλέπουν πίνακες...
Οι μάζες δεν ενδιαφέρονται για την τέχνη, έχουν ανάγκη ακριβώς το αντίθετο : διασκέδαση, ψυχαγωγικά θεάματα βασισμένα σε κάποιο ηθικοπλαστικό «θέμα».

30 Οκτωβρίου 1981
Τι είναι ο άνθρωπος; Η προέλευσή του είναι σκοτεινή και η μοίρα του πιο άγνωστη από την αιτία της έλευσής του. Κατά βάθος , αν αγνοήσουμε τις λεπτομέρειες, διαπιστώνουμε ότι η θεωρία της εξέλιξης κι εκείνη της θαυματουργή εμφάνισης του είναι το ίδιο πράγμα – ή μάλλον, έχουν τόσο ελάχιστη σημασία για τον προσδιορισμό της ουσίας του ανθρώπου, καθώς, προφανώς, δεν μπορεί να αναζητήσει κανείς την απάντηση σε αυτό το άλυτο ερώτημα στη υλική σφαίρα, στην αισθητή πραγματικότητα. Και όχι μόνον ο άνθρωπος... Διότι το πρόβλημα, είναι ότι η γνώση του κόσμου δεν έχει καμία σχέση με την σταδιακή ανακάλυψη των αληθινών ή αντικειμενικών νόμων. Στην πραγματικότητα, οι αλυσίδες αυτής της ψευδο-πραγματικής γνώσης ανακόπτουν την φόρα μας προς την αλήθεια –γιατί πρόκειται για μια οδό που πάει από την αλήθεια, εκτός αλήθειας. (...) Θα πουν ότι οι αντίληψη των αισθήσεών μας αποτελούν ένα αξιόπιστο μέσο πρόσβασης στην αλήθεια. θα απαντούσα ότι η αντίληψή μας είναι η αντίληψή μας και τίποτε παραπάνω. Όσο για την αλήθεια, όπως και η πραγματικότητα, δεν έχει καμία άμεση σχέση με την αλήθεια.

Δεν υπάρχουν σχόλια: